Материал: УМК_Макроиқтисодий_таҳлил_ва_прогнозлаш

Внимание! Если размещение файла нарушает Ваши авторские права, то обязательно сообщите нам

Талаб эгри чизиклари процентнинг мин. даражасидан пастга тушмай, горизонтал холатни кабул килади. Бу жараённи IS-LM моделида кузатамиз. Узок муддат давомида давлат пул массасини 14% га оширади деб хисоблаймиз. П нинг узок муддатда узгармаслиги шарти натижасида, Л М эгри чизиги 15 процентли ошишга мос масофада ОД уки буйича унгга силжийди. Шундай килиб, Л М графигини тузганда фойдаланган хар бир нукталарнинг янги урнашиш жойини аникланг ва «ликвидлик - пул» - LM1 янги эгри чизикни чизинг.

IS тугри чизиги узгармай, LM-LM1 гача силжиганни учун, мувозанатининг янги нуктаси – Е1 урнатилади. Унинг координатларини топинг.

Е1 нуктаси LM эгри чизигининг доимий R га мос горизонтал кисмида жойлашган булади. М пул массасини янада купайтириш маъносиз – процент ставкалари минимал микдордаги 3 процентдан пастга тушмайди, ишлаб чикариш инвестицион туртки олмайди. Асосланмаган пул таклифини купайтириш иктисодни «ликвидлик тузогига» тушириб куйди. Хужалик стагнацияга кириб колди.

Ж.Кейнс тизимида пул ишлаб чикаришга процент нормасининг узгариши оркали таъсир курсатади. Лекин бу механизм каттик депрессия шароитида, яъни пул нархи – процент камайганда, ишламай колиши мумкин. R нинг узгармаслиги окибатида инвестицияларнинг рагбатланмаслигидан ташкари, шу йуналишида яна бир ирмок мавжуд. Паст процент кимматбахо когозлар курсининг ошишини билдиради.

Агар кимматбахо когозлар кимматлашуви иктисоднинг усиш давридаги акция ва облигацияларга катта талаб билан богланган булса, унда пул эгалари кимматбахо когозлардан келажакда фойда ва дивидент олишни кузлаб, уларни сотиб олишарди. Лекин стагнация шароитида юкори биржа нархлари айнан минимал банк процентлари билан боглик, кимматбахо когозлар ишончсиз. Шунинг учун одамлар уларни сотиб олишдан кура, пулни накд шаклда ушлаб туришни афзал курадилар, яъни тез пулга айлантиришга ихлос купрок. Фирмалар биржада акцияларни сотишдек кам маблаг олишади, бу эса инвестицияларни янада рагбатлантиришини камайтиради.

Бошка томондан, истеъмолчилардаги накд пуллар бозорини эзади ва туловга кобил талаб даражаси усиб борад. Бу нархларнинг инфляцион ошишига олиб келади – ишлаб чикариш усиб бораётган талабни кондиролмайди («Инвестицион талаб ва махсулот бозорлари мувозанати» масаласини куринг).

Бундай холатдан чикиш кийин, чунки хусий куйилмалар – бозор иктисодидаги инвестицияларнинг асосий кисми-ишламай колган. Улар инфляцион холатда факат янги технология ва янги махсулотни кенг жорий этиш вактидагина, яъни келажакда процент ставкасига боглик булмаган фойда нормасининг усишини хисобга олганда ишлаши мумкин.

Лекин процент таъсир этмайдиган яна бир инвестицион омил мавжуд. Давлат узининг бюджет ассигацияларини ошириши мумкин.

«Ликвидлик тузоғидан» чикиш учун хукумат ишлаб чикаришга 1 шартли пул бирлиги микдорида кушимча маблаг ажратди. Мультипликатор 1 га тенг деган шарт кабул киламиз. Яъни даромад DI хам 1 шартли пул бирлиги усади. R узгармас холда колганлиги учун бундай харакат графикда IS чизигининг 1 бирлиги унгга силжишига олиб келади. «Инвестиция-жамгарма» - IS1 янги графигини тузинг. LМ1 ва IS1 учун мувозанат нуктасини (Е2) аникланг. Иктисодни «тузокдан» чикаришга эришдикми, процент ошдими?

Давлат харажатларининг сезиларли усиши холатни унглаштиришга кобил. Лекин бу тадбир – узининг салбий окибатларига эга булган мажбурий тадбирдир. Чунки бундай молиялаштириш учун давлат уз карзини оширишга мажбур. Хукумат бу карзни инфляцияни чукурлаштирмаслик учун янги пул чикариш билан эмас, балки займлар хисобига коплаши мумкин. Лекин бундай шароитда бозорий номувозанат содир булиши мумкин, чунки давлат омонатчилар маблагларини облигациялари билан банд этиб, уларни хусусий инвестиция бозоридан сикиб чикариши мумкин. Бу – «куродинг - аут» самараси дейилади. Унинг иктисодга нокулай окибатларини тушунтириб беринг.

Киска вактли муддатда давлат пул мувозанатига процент ставкалари оркали таъсир курсатиши мумкин. Лекин узок муддатли келажакда процент ставкаларига таъсир курсатиб булмайди, чунки хар сафар давлатнинг пасайтириш тадбирига бозор тескари реакция билан R ни ошириб, жавоб беради. Бундай шароитда пул масаласининг гипертрафияга дучор булиши (хаддан ташкари ошиши) бошкариб булмайдиган инфляцияга олиб келади. Натижада узок вактли муддатда кейнсионистик рецептлар таъсир этмайди.

Шунинг учун R даражасига боглик булмаган мувозанатга асосланган назария монетаристлар томонидан илгари сурилган. Давлат уз холича харакат килувчи тадбирлардан, пул таклифини импульсив манипуляциялашдан воз кечиши керак. Бунинг урнига бозор талабига мос асосланган доимий пул массасининг усишини таъминлаш керак. Узок муддатли мувозанат шартлари М.Фримен тенгламаси билан аникланади:

ΔМS=ΔDI-ΔP

Бу ерда, ΔМS – уртача йиллик хисобидаги узок муддатли пул таклифининг усиши суръати: %

ΔDI – узок муддатли жами даромаднинг (реал махсулот) уртача йиллик усиш суръати, %

ΔP - уртача йиллик хисобдан нархларнинг узок муддатли инфляцион усиш суръати, %.

Бу микдор, агар давлат процент ставкасини пул массасининг узгариши хисобидан тартибга солиб бормаганида, нархларнинг усиши канча булиши мумкинлигини курсатади. Бу курсаткич баркарор ривожланиш учун иктисод канча кушимча пул талаб этишини (ишлаб чикаришнинг усишини хисобга олган холда) давлат учун тавсиянома булиб хизмат килувчи хисобланадиган курсаткичдир.

Бизнинг топширикда марказий органлар монетристик стратегяни кабул килиб, МS ни аниклашлари керак. Бунинг учун P параметрини аниклаш лозим. Лекин амалиётда уни статистик хисобга олиш жуда кийин, чунки давлат киска вактли муддатда доимо пул таклифини узгартириб, айлантириб туради.

P ни хисоблаш услуби Сент-Луис шахри федерал резерв банки хизматчилари Л.Андерсон, Ж.Джордон ва К.Карлсон томонидан таклиф этилган ва «Сент-Луис модели» деб аталган. Умумий куринишда P икки курсаткичлар йигиндиси сифатида аникланади: 1-махсулотларга пулли талабнинг куввати ва 2-келажакда нарх узгаришларининг кутилиши.

1-курсаткич махсулот ишлаб чикаришнинг хакикий хажми ва унинг тула бандлик шароитидаги потенциал даражаси уртасидаги нисбий фарк сифатида аникланади. Топширикда бу микдор 2% ни ташкил этади.

2-курсаткич Сент-Луис моделида олдинги 17 квартал мобайнида нарх узгаришлари асосида аникланади. Уртача йиллик хисобида топширикда у 3,5% га тенг.

М. Фридмен тенгламасида P кийматини хисобланг ва DI 3% ни ташкил этганда керакли пул таклифининг усиш суръатини ΔМS1 ни аникланг.

Шундай килиб, давлат киска вактли муддатда процентга таъсир курсатиш учун заруриятга караб пул массасини узгартиришдан фойдаланганлик билан биргаликда МS1 микдордаги пул таклифининг узок вактли доимий усишига ёндашади.

11-мавзу. Макроиқтисодий прогнозлаш моделлари

Топшириқлар

1-масала

Мамлакатларлар АВС-таҳлили учун бошланғич маълумотлар

Йиллар

Иқтисодий ўсиш %

Капитал самарадорли-гининг ўсиш сураъти %

Меҳнат самарадор-лиги ўсиш сураъти %

2006

103,6

101,1

101,9

2007

102,8

100,8

100

2008

104,1

102,3

102,6

2009

105,2

103,0

102,6

2010

106,3

102,3

103,9

2011

105,4

101,9

103,6

2012

103,6

100,9

101,5

2013

102,9

100,3

100,9

2014

104,8

103,1

101,6

2015

106,4

102,6

103,3

“А” давлатнинг самарадорлик кўрсаткичлари 1-жадвалда келтирилган. Келтирилган кўрсаткичлар ёрдамида мамлакат иқтисодий ўсишида қайси омилнинг улуши юқорилиги, иқтисодий ўсишни интенсив ва экстенсивлигини инобатга олиб, мамлакат иқтисодиётининг инновацион ривожланиш йўлларини бўйича стратегияни белгиланг.

Мамлакат иқтисодиётида омиллар самарадорлик кўрсаткичлари ва инновацион ривожланиши ўртасидаги ўзаро алоқадорликни топинг. Мамлакат иқтисодий ўзсиши билан инветиция самарадорлги ўртасидаги боғлиқликдан келиб чиқиб, иқтисодий инқирозлар натижасида инвестициялар ҳажмининг тушиши фақат меҳнат самарадорлиги натижасида мамлакат иқтисодий ўсиш ҳолатини баҳоланг.

2-масала

1. Макроиқтисодий кўрсаткичларни иқтисодий ўсишга таъсирини схематик тарзда ифодалаб беринг.

2. Қуйидаги саволларга жавоб беринг:

а) Иқтисодий ўсиш ва иқтисодий ривожланиш ўртасидаги фарқини ваалоқадорлигини ифодалаб беринг.

б) Мустақиллик йилларида республикамиз иқтисодиёти иқтисодий ўсишини йиллар бўйича даврлаб беринг ва ҳар бир давр қайси иқтисодий ўсиш турига алоқадорлигини изоҳлаб беринг.

3-масала

“А” мамлакатда ялпи ички маҳсулоти ўсиши тажрибаси

“А” мамлакат ялпи ички маҳсулоти ва аҳолининг ўсиш сураътлари 1-жадвалда келтирилган.

2007 йил

2008 йил

2009 йил

2010 йил

2011 йил

2012 йил

2013 йил

2014 йил

2015 йил

ЯИМ (%)

3,1

4,2

2,3

3,3

3,5

3,6

4,5

2,1

2,2

Аҳолини ўсиши (%)

3,9

4,0

3,9

3,8

3,3

3,2

2,8

2,8

2,6

Савол.

1. Қайси йилларда “А” мамлакатда иқтисодий ўсиш сураътлари кўзатилган?

2. Иқтисодий тушиш даврларида айнан қайси омил натижасида юзага келган?

Вазиятли топширик. Инвестицион талаб ва махсулот бозорларида мувозанат

Топширик инвестициялар, жамгармалар, процент нормаси ва даромад уртасидаги богликликни акс эттиради. Макродаражада махсулот бозорлари мувозанати функцияси омиллари булмиш жамгаришга уртача мойиллик ва даромад микдори курсатилган.

Топширикнинг уммий маъноси куйидагидан иборат. Инвестицион талабнинг процент нормасига боглик булган график берилади. Инвестициялар ва жамгармалар тенглиги тугрисидаги талаб асосида жамгармалар функцияси аникланади. Сунг, жамгарма ва инвестицияларнинг мувозанат нукталарининг турли комбинацияларига мос булган, махсулот, бозорларининг умумий мувозанат эгри чизиги белгиланади. Бундай холат узгарувчан булади ва масалага даромад даражаси ва жамгармага уртача мойилликнинг узгариш омили киритилади. Конъюктуранинг Янги шароити махсулот бозорлари мувозанати эгри чизигининг силжишига олиб келади.

Шундай килиб, топширикни бажариш бир канча боскичларда олиб борилади.

Инвестицион талаб эгри чизигини тузинг. Инвестицион талаб банк проценти функцияси сифатида аникланди. Бундай боглик механизмини чукуррок куриб утамиз. Инвестицияларга талаб уч манба хисобидан шаклланади: а) фойданинг бир кисми; б) банк карзлари; в) кимматбахо когозларни сотиш.

а) холатида: банкка куйиладиган пулга бериладиган процентга нисбатан ишлаб чикаришдан кутиладиган фойда нормаси куп булса, корхона ишлаб чикаришга купрок маблаг ажратади. Инвестицияга мойиллик процент усиши билан камайиб боради (фойда нормаси узгармас булган шароитда).

б) холатида: процент ошиши билан кредит кимматлашиб боради, капитал куйилмалар кам фойдали булиб колади. Инвестициялар банк карзлари камайиши билан кискариб боради.

в) холатида: процент канча юкори булса, кимматбахо когозлар курси шунчалик пасайиб боради. Окибатда, акция ва облигацияларни сотиш оркали капитални жалб этиш камаяди.

Шундай килиб, молиялаштиришнинг хамма манбалари учун инвестицияга булган талабнинг прцент нормасига богликлиги тескари пропорционал.

Бундай богликлик куйидаги формула билан аниклансин. Деб фараз киламиз.

R-12/I

Бу ерда, R- банк проценти нормаси;

I – инвестицияга талаб, пул бирлиги.

I ни абциссалар укида, R ни ординаталар укида жойлаштириб, инвестицион талаб графигини тузинг.

Шуни таъкидлаш керакки, I 1 пул бирлиги бўлганда ва R 1% булганда функция аникмас. Бу чегараларнинг маъносини тушунтиринг.

Инвестицияларга талаб жамгармалар (S) хисобидан копланади. Жамгармалар, уз навбатида, даромаддан (DI) боглик. S (DI) функция чизикли эмас, чунки даромад ошиши билан жамгармага мойиллик ошади (одамлар юкорирок даромадлар олганда жамгаришга купрок пул ажратадилар).

Жамгармалар инвестицион талабни коплайдиганлиги сабабли, бозор макромувозанатининг содир булиши учун S ва I эквивалент булиши зарур.

Ж.Кейнс буйича, даромад, бир томондан истеъмол ва инвестициялардан таркиб топади (агар бу ерда давлат харажатлари хам кушилса). Бошка томондан эса, даромад истеъмол ва жамгармалардан иборат. Шундай килиб, I=S.

Жамгармаларни абциссалар уки буйлаб жойлаштириб, S функцияси графигини тузиш керак. Графикнинг 4 та нуктаси маълум:

S, пул бирлиги.

1

4

6

12

ID, пул бирлиги .

3

8,5

10,5

14

S - DI координаталар тизимида шу нукталарни белгилаб ва I=S ни хисобга олиб, S эгри чизигининг S=2; 3; 8; 10 пул бирлиги булганда яна бир нечта нуктасини аникланг. Жамгармалар графигини аник функциянинг хамма вилоятида тузинг.

Энди биз икки узаро боглик функциялар графигига эгамиз. I функциясининг хар бир нуктасига S нинг шундай нуктаси моски, унда инвестициялар жамгармаларга тенг. Лекин унда, процент ва даромад уртасида богликлик мавжуд, деб таъкидлашимиз мумкин. Бундан ташкари бундай богликлик графиги шундай нукталардан иборатки, уларнинг хар бири бозор мувозанатининг бирон бир холатини ифодалайди. Яъни даромаднинг хар бир нуктасида шундай жамгарма хиссаси борки, улар айнан шу процент даражасидан келиб чикадиган инвестицион талабни кондиради. Бундай функция – махсулот бозорлари мувозанати эгри чизиги хисобланади. Чунки у мувозанат нукталари тупламини беради. Иктисодий назарияда бундай богликлик «инвестиция плюс жамгармалар укида DI ни ва ординаталар укида R ни жойлаштириб ва R–I ва DI-S графикларидаги хамма маълум нукталарни I-S графигидаги DI-R координаталарга утказиб, тузинг.

Бозор контюктураси шароити узгаради. Даромад даражаси масалада хисобга олинмаган омиллар таъсирида усди (масалан, нархларнинг ва иш хакининг инфляция таъсирида ошиши ва бунинг таъсирида хам ишлаб чикарувчилар, хам истеъмолчилар даромадининг усиши.

Бундай даромад усиши истеъмолга чекланган мойилликни туширишни мумкин булган даражада унчалик сезиларли булгани йук. Яъни даромад кушимча усиши истеъмол ва жамгармага аввалгидай таксимланади. Шунинг учун жамгармалар эгри чизиги аввалгига параллел холатда булади (эгри чизикнинг букланиши истеъмолга чекланган мойилликни таърифлайди, яъни даромад усиши билан истеъмол хажми канчага узгарганини курсатади). Лекин жамгармага уртача мойиллик, яъни даромад хажмидаги уларнинг абслют хиссаси – камаяди. Ошган даромадда иктисодий субъектлар аввал канча жамгармаган булса, шунча микдорда колдиради, лекин истеъмолга куп сарфлайди. Бундай холат бизнинг мисолда инфляцион кутишларга мослашиш билан тушунтирилади, яъни одамлар инфляция шароитида (даромад усиши шундан келиб чикади нархлар усишидан камрок зарар куриш ниятида купрок пул сарфлашга харакат килишади.

Даромаднинг 3 пул бирл. ошиши билан жамгармалар узгармай колади. Шу маълумотлардан фойдаланиб, S1 жамгармалар эгри чизигининг янги графигини тузинг.