Материал: УМК_Макроиқтисодий_таҳлил_ва_прогнозлаш

Внимание! Если размещение файла нарушает Ваши авторские права, то обязательно сообщите нам

Марказий банк

МБ МВ дан солик таъсири натижасида КБ ва Ф дан колган капитал ресурсларни (К3) ва бозор мувозанатига эришиш учун керакли булган капитал куйилмалар хажми (К2) тугрисидаги маълумотларни олади.

МБ КБ лардаги маълумотларни сурайди: а) КБ тизимида канча буш пул воситалари борлиги (уни Д1 билан ифодалаймиз); б) Ф банкдан олишни мулжаллаган кредит хажми канчалиги (уни Д1 билан ифодалаймиз); б) Ф банкдан олишни мулжаллаган кредит хажми канчалиги (уни Д2 билан ифолаймиз).

Ф да канча уз хусусий капитал ресурслари (ХК) борлигини хисобланг. ХК-К3-Д2.

МБ уз харажатлари натижасида, биринчидан, ТБ даги кредит ресурслари микдорини камайтириши ва иккинчидан, фермерлар (умуман ишлаб чикарувчилар), томонидан кредит омилини кийинлаштириш керак. Бунинг учун МБ юкори процентли облигациялар чикаради. Уларни ТБ сотиб олади, чунки бу уларга фойдали. Давлат облигацияларига капитал куйиш, ишлаб чикаришга куйишга нисбатан куп фойда беради. Бунинг натижасида ТБ фермерларга кредит сифатида берши мумкин булган пул микдори камаяди. Лекин облигациялар микдори 4 млрд. сумдан ошмаслиги керак, булмаса давлатга облигациялар буйича процент тулаш кийин булиб колади. ТБ да канча пул колишини хисобланг

(Д3-Д1-4) млрд.сум).

Бу банк кредит ресурсларнинг камайиши Ф капитал куйилмалари ХК ва Д3 жамият учун зарур инвестициялар хажмидан ортик булмаслигини таъминлаш етарлими? Агар ХК-Д3 йигиндиси К2 дан куп булса, унда кредит олишни кийинлаштириш тадбирларини куллаш лозим.

МБ хусусий банкларга берадиган кредит учун туланадиган хисоб ставкаси процентини оширади. Бундай холатда ТБ хам Ф га берилган кредит % ни оширишлари керак булмаса улар хонавайрон буладилар. Куйидаги шартни кабул киламиз: а) МБ-ТБ кредит хисоб ставкасининг 1 процентли усиши ТБ-Ф кредит ставкасининг 1 процентга оширади; б) банк хисоблаш шуни курсатадики, ТБ-Ф кредит проценти 1% га ошганда, Ф банкдан оладиган карзларни 2,5 млд сумга камайтиришади.

Хусусий банклар ТБ-Ф кредити проценти ХК-Д3 нинг К2 дар ортик микдордаги Ф оладиган карзни камайтириш учун канчага ошиши кераклигини хисобланг.

МБ-ТБ кредитлари буйича хисоб ставкалари (Х1) 60%, ТБ-Ф кредит буйича процент (П1)-7%. Х2 ва П2- марказий ва хусусий банклар ставкалари оширилгандан кейин канча булади?

Шундай килиб, кредит услублари ёрдамида ишлаб чикарувчилардаги капитал массаси камаяди ва бунинг окибатида ишлаб чикариш хажми камяди.

Тижорат банклари

ТБ умумий капитали хажми 21,4 млрд. сумни ташкил этади. Лекин унинг бир кисмини ТБ марказий банкда резерв сифатида саклашлари зарур. МБ бу хиссани капиталнинг 1/10 микдорида белгиланган.

ТБ буш пул воситаларини хисобланг – Д1. бу микдорни МБ га етказинг.

Ф сизни кредит олиш учун т мурожаат этиш. Кандай маблагни улар талаб этишияпти? Бу ракамни (Д2) МБ га етказинг.

МБ 4 млрд. сумга облигациялар чикаради. Улар буйича процент, сиз берадиган кредит буйича процентдан юкори булганлиги учун, яъни облигациялар куп фойда келтириши учун уларни сотиб оласиз. Бу хариддан сунг ТБ да канча пул коладиганлигини хисобланг (Д3). Д3-Д1-4млрд.сум

МБ ТБ га берадиган кредит учун хисоб ставкаси процентини (Х) оширади. Ошиш микдорини процентини (П) ошириши керак. Х нинг хар бир процентли ошишига банклар П нинг бир процентли ошиши билан жавоб беришади. Агар П1-7% ва Х1 6% булганда, П2 процент ставкасини хисобланг.

Ф сиздан талаб этган кредитни Д4 микдоргача камайтиришга мажбур. ТБ бу микдорни янги П2 ставкаси буйича беришади. Ишлаб чикарувчиларнинг сизнинг кредитингиз буйича процент тулангандан кейин пул олишингизни хисобланг.

Фермерлар

Ф 15 млн.т. бугдой етиштиришни мулжаллаган. Бунинг учун канча капитал К1 кераклигини ва ундан канча фойда Р1 олишингизни хисобланг. Бу хисобларда фойда нормаси 10% (Р/К-0,1) ва 1т. бугдой нархи Н-Р-К-1,2 минг.сум эканлигидан фойдаланинг.

МБ фойдага белгиланган соликни оширади. Аввал Ф фойдадан 40% бюджетга тулган булса, энди 50% тулайди. Бу шароитда сиз капитал куйилмаларни камайтиришга мажбурсиз. Агар соликнинг 2% камйтирадиган булса, янги капитал куйилмалар (К3) микдорини аникланг.

Керакли булган капитал ресурслари микдорини (К3) аникланг ва уни сизда мавжуд булган уз хусусий капиталингиз (ХК-7 млрд. сум) билан таккосланг. Агар ХК К3 дан кам булса, Ф коммерция банкларидан карз олишлари керак. Бу талаб этиладиган маблагни (Д2) аникланг. (Д2-К3-ХК). Сизга керак булган кредит (Д2) микдорини КБ га етказинг.

ТБ облигациялар сотиб олишганлиги сабабли кредит ресурслари камайган ва улар сизга канча кредит Д3 беришлари мумкинлигини хабар киладилар. Сиз бу кредит хажмининг хаммасини олишга тайёр, лекин ТБ марказий банк таъсири остида кредит буйича процентни оширади. Эски П1 процент ставкаси ва янги П2 ставкаларни банклар сизга маълум киладилар. Сиз уз кредитларингизни камайтиришга мажбур. Хар бир процентли П нинг ошиши сизнинг карзга талабингизни Д3 га нисбатан 2,5 млрд. сумга камайтиради. Бу шароитда охирги кредитга талабингизни (Д4) хисобланг.

Узингизнинг умумий капиталингиз микдорини хисобланг ХК-Д4. Агар хар бир тонна бугдойга 2 минг сум капитал харажатлари сарфланса, бундай пул микдорида канча бугдой ишлаб чикариш мумкин?

Шундай килиб, биз топширик бажариш давомида давлат органларининг иктисодий дастакларни куллаш натижасида бозор мувозанатини таъминлаш холатини куриб утдик.

7-мавзу. Пул-кредит секторининг иқтисодий таҳлили

Топшириқлар

1-масала

Тижорат банки 80 млн. сўмлик депозитларни жалб қилишга eришди. Шу давр ичида 20 млн. сўмлик кредит мижозлар томонидан банкка қайтарилди ва банк 70 млн. сўмлик янги кредит берди. Давр оҳиридаги ортиқча резервлар 114 млн. сўмни ташкил eтди. Марказий банк томонидан ўрнатилган депозитларни мажбурий заҳиралаш нормасини аниқланг.

2-масала

Марказий банк томонидан ўрнатилган депозитларни мажбурий заҳиралаш меъёри 20 % га тенг бўлсин. Банк тизимидаги депозитлар банкдан ташқаридаги нақд пуллардан 4 мартага кўп. Мажбурий заҳираларнинг умумий миқдори 800 млрд. сўм. Тижорат банкларининг ортиқча резервлари 200 млрд. сўм. Иқтисодиётдаги пл таклифи ҳажмини аниқланг.

3-масала

Марказий банк иккиламчи бозорда олдинроқ давлат бюджети тақчиллигини молиялаштириш учун чиқарилган давлат қисқа муддатли облигацияларининг 1/6 қисмини сотиб олди. Пул таклифи 210 млрд. сўмга ошди. Марказий банк томонидан ўрнатилган депозитларни мажбурий заҳиралаш нормаси 20 % га тенг. Банк тизимидан ташқаридаги нақд пуллар депозитлардан 5 мартага кам. Марказий банк қанча миқдордаги облигацияларни сотиб олган? eмиссия қилинган облигацияларнинг умумий миқдори қанча?

4- масала

Тижорат банкларининг ресурс базасини кенгайтириш учун Марказий банк улардан 16 млрд. сўмлик давлат облигацияларини сотиб олишга қарор қилди. Тижорат банклари облигацияларни сотишдан олинган маблағларнинг 10 % ини ортиқча резерв сифатида сақлаб туришга қарор қилди. Натижада, мультипликатор самараси тасирида, пул массаси 90 млрд. сўмга кўпайди. Марказий банк томонидан ўрнатилган депозитларни мажбурий заҳиралаш нормасини аниқланг.

5-масала

Агар Марказий банк очиқ бозорда тижорат банкларига 20 млн. сўмлик давлат облигацияларини соца, мажбурий заҳиралаш нормаси 12,5 % бўлганда пул таклифи максимал қанчага қисқариши мумкин?

6-масала

Марказий банк сиёсати пул таклифини 5%га қисқаришига олиб келди.

а) Бу сиёсат АД эгри чизиғида қандай акс этади?

б) Қисқа муддатли ва узоқ муддатли даврларда ишлаб чиқариш ҳажми ва нарх даражаси қандай ўзгаради?

Вазиятли топшириқ. Пул бозори ва процент нормаси

Топширикда пулга булган талабнинг икки тури уртасидаги фарк, процентнинг тез пулга айлантириш мумкин булган молни (ликвидик) таъсири, махсулот ва молия бозори уртасидаги богликлик, пул масаласи усишининг улар уртасидаги узаро мувозанатига таъсири куриб утилади.

Топширикни умумий бажариш тартиби куйидагича.

Операцион ва спекулятив чегаралари белгиланган холда пулга талабнинг эгри чизиги берилади.

Муомаладаги пул массаси микдори давлат томонидан аникланадиган пайтдаги банк процентининг мувозанат нормаси белгиланади. Сунг хукумат ишлаб чикаришни рагбатлантириш максадида пул таклифини оширади. Бу процент ставкасининг камайишига олиб келади. Лекин айнан бу омил таъсирида товар бозорларида инвестицион талаб узгаради. Пулнинг арзонлашуви инвестицияларнинг ошишига олиб келади ва бу мультипликатор таъсирида даромадларнинг купайишига олиб келади. Агар шундай булса, унда пулга талаб яна ошади унинг эгри чизиги силжийди. Бунинг натижасида процент ресурс нархи сифатида ошади. Кредитлар кимматлашди, инвестициялар камаяди ва хар иккала бозорда процент, инвестициялар, пул талаби ва таклифи уртасида янги мувозанат баркарор топади.

Шундай килиб, топширикни бажариш тартиби яна шундай.

Процент нормасидан боглик булган пулга тулаб координаталар тизимида куйидаги нукталар туплами ёрдамида берилади: пул массаси М, бирл. (абциссалар уки); прцент ставкаси R, % (ординаталар уки).

М, бирлиги

3

5

8

10

13

17

R, %

11

8

6

5

4

3

Шунга эътибор берингки, талаб эгри чизиги М3 нуктасига нисбатан чапрокдаги бушликка алокаси йук, яъни бу ерда пулга талаб роцентдан боглик эмас. Ана шу ораликда транзакцион ва спекулятив пулга талаблар уртасидаги фарк намоён булади. Бу фаркни тушунтириб беринг.

Пулга талаб давлатнинг муомалага пул массасини чикариш хисобидан копланади. Пул таклифи R дан боглик эмас, процентга нисбатан узгарувчанликка эга эмас, яъни бу ОR укига параллел тугри чизик. Масалада М8 шартли пул бирлигини ташкил этади. Графикда пулга талаб ва таклифнинг мувозанат нуктасини Е топинг. Бу нуктага мувозанат нарх – процентнинг айнан даражаси тугри келади.

Ишлаб чикаришни рагбатлантириш учун давлат пул массасини 2 шартли пул бирлигига оширади. М1 янги хажмга бошка процент ставкаси тугри келади, яъни мувозанат нуктаси узгаради. Шу Е1 нуктасини аникланг ва процент узгариш (динамикаси) йуналишини тушунтириб беринг.

Пул бозори махсулот бозори билан узаро богликликда. Махсулот бозорида процент ставкасидан инвестициялар талаб боглик. Алохида чизмада инвестицион талаб I (абциссалар уки) ва процент нормаси R (ординаталар уки) богликлик графигини тузинг.

Функция нукталар туплами билан берилади:

I пул бирлиги

2

3

4

5

7

10

14

R, %

11

8

6

5

4

3

2

Шу гарфикда бошлангич R даражасига мос (Е нукта пул бозори чизмасида) ва янги R (Е1 нукта) нукталарини белгиланг. Процентнинг камайиши кредитнинг арзонлашуви ва кимматбахо когозлар курсининг ошиши натижасида инвестициялар усишига олиб келади. Яъни пул бозоридаги узгаришлар махсулот бозорига импульс беради. График асосида инвестициялар усувини аникланг.

Агар ишлаб чикаришга куйилмалар ошса, махсулот ишлаб чикариш усади, натижада жамиятда даромад массаси купаяди. Инвестициялар усуви даромадга мультипликатив, купайтирилган таъсир курсатади. Яъни даромад DI бошлангич куйилмалар узгариши I ва мультипликатор коэффициенти MULT купайтмасига тенг (ΔDI=DI∙MULT).

MULT микдори 4 га тенг.

Шу шартлар асосида даромад усуви даражасини аникланг.

Даромад ошиш натижасида молия бозорида илгариги процент ставкаси сакланган холда пулга талаб ошади. Бу талаб эгри чизиги буйлаб харакат эмас, балки эгри чизикнинг узининг силжишини билдиради. Графикнинг хар бир нуктаси учун пулга талаб даромад усуви микдорида ошади деган шарт кабул киламиз. Унда график DI га тенг булган масофада унгга силжийди.

Курсатилган шартлар асосида пулга булган талаб функциясининг янги графигини тузинг.

Пул массаси узгармаган холда талаб ошганлиги учун, бозор бу харакатга пул бахосининг – процент ставкасининг ошиши билан жавоб беради. Пул янги ишлаб чикариш воситалари, истеъмол моллари, хизматлар харид килиш, иш хаки бериш учун зарур. Фирмалар ва уй хужаликларнинг тез пулга айлантириш мумкин булган моли етишмаган такдирда, улар балки карз олиш учун мурожаат этадилар. Банклар эса бундай талаб ошишидан фойдаланиб, кредит пропорцентини кутарадилар.

Пулга талаб ва таклиф уларнинг М1 массаси шароитида баланслаштирадиган янги процент ставкасини ва Е2 мувозанат нуктасини аникланг.

Агар процент нормаси ошса, уни товар бозорида инвестицияларга булган талаб тушади. Урнатилган процент даражасига асосланиб янги инвестицион талабни аникланг. Шуни таъкидлаймизки, бундай холда инвестицияларга эгри чизигининг силжиши эмас балки шу эгри чизик буйлаб харакат содир булади. Чунки I нинг R га боглик эмаслиги узгармаган, факат R микдори камайган холос.

Шундай килиб, давлат томонидан пул массасини ошириш йули билан берилган бошлангич импульс молия ва товар бозорларидаги коньюктуранинг бир канча узаро боглик булган узгаришларига олиб келади.

8-мавзу. Ишсизлик ва инфляция даражасининг иқтисодий таҳлили