Материал: УМК_Макроиқтисодий_таҳлил_ва_прогнозлаш

Внимание! Если размещение файла нарушает Ваши авторские права, то обязательно сообщите нам

Шунинг учун умумий графигингизда ошган истеъмолга мос ва СММ2 усишига тенг янги нуктани – Е2 ни белгилашингиз мумкин.

Дефляцион фарк кискарди, лекин хали хам анча катта. Хукумат уз харакатларини давом эттиради.

  1. Кейинги тадбир – фойдага солинган соликни камайтириш йули билан хусусий инвестицияларни рагбатлантириш. Бу холатда махсулот ишлаб чикариш анча кулай булиб колади ва инвесторлар ишлаб чикаришга кушимча маблаг куядилар. Лекин бу ерда хам чегаралар мавжуд. У – соликларнинг сезиларли даражада камайиши, бюджетга тушадиган маблагларни камайтириб юбориши мумкинлиги билан боглик. Бу бюджет дефицитини ва давлат карзларининг ошиш эхтимолини оширади ва бу хам инфляцияга туртки сифатида хизмат килади. Шунинг учун инвесторлар фойдасига солинган солик ставкаси факат 2 процетга туширилади. Бу хакида инвесторларга хабар килинг. Уларнинг хисобидан кейин капитал куйилмалар ошиши натижасида ишлаб чикариш хажми усуви тугрисидаги маълумотни талаб килинг.

  2. Умумий графикда ошган ишлаб чикаришга СММЗ мос мувозанат нуктасини Е3 билан белгиланг. (СММ3-СММ2=ΔCMM). Агар дефляцион фарк сакланиб колса, унда махсулот ишлаб чикаришни ошириш ва кушимча иш кучи жалб этиш учун давлат харажатларини купайтириш зарур. Вазифа шундаки, давлат харидорларининг усуви Д шундайт ишлаб чикаришни оширишга (СММ4) олиб келинсинки унда хама тадбирлардан кейин сакланиб колган дефляцион фарк (Ф) бартараф этилсин (ф-СММ4).

Бунинг учун аввал Ф микдорини аникланг. У тула бандлик даражаси ва СММ3 уртасидаги фаркка тенг.

  1. Давлат ассегнациялари хусусий инвестициялар каби, мультипликатив самара берди. (MULT) инвесторлар топширигида берилган СММ усуви (СММ4) MULT2 ва давлат харажатлари G нинг купайтмасига тенг булади. Шунинг учун хукумат G ни куйидагича аниклаши керак.

G=СММ4/ MULT2

(MULT2 микдорини инвесторлар хисоблашди).

Иктисодга G пул бирлигидаги маблагни куйиб хукумат дефляцион фаркни бартараф этади ва Тула бандликни таъминлайди. Бу уйинда давлат тадбирлари маъноси ва бозор конуниятлари хамда омиллари харакатини акс эттирадиган оддий модель келтирилганлигини хисобга олиш керак. реал хаётда Тула бандликка эришиш жуда кийин, чунки коньюктура узгарувчан, давлат органларининг келажакдаги хисоблари купинча эхтимоллик характерига эга. Шундай килиб уйин бозор иктисодининг бир канча конуниятларини ва макросохада иштирокчилари характерларининг мантикини тушунтириб берадиган моделдан иборат.

5-мавзу. Тўлов балансининг иқтисодий таҳлили

Топшириқлар

1-масала

Мамлакат иқтисодиёти қуйидаги маълумотлар билан ифодаланган:

Товарлар экспорти

29700 млн.сўм.

Товарлар импорти

31700 млн. сўм.

Хориждаги қўйилмалардан фоиз кўринишида олинган даромадлар

4600 млн. сўм.

Ххорижий инвесторларга фоиз тўловлари

2400 млн. сўм.

Мамлакатнинг туризмдан даромадлари

2700 млн. сўм.

Мамлакатнинг бир томонлама трансфертлари

3500 млн. сўм.

Мамлакатдан капитал чиқиб кетиши

5200 млн. сўм.

Мамлакат резидентларининг ххорижий туризмга харажатлари

2800 млн. сўм.

Мамлакатга капитал оқими

8600 млн. сўм.

Мазкур маълумотлар асосида тўлов балансининг жорий операциялар счёти қолдиғини аниқланг.

2-масала

Мамлакат иқтисодиёти қуйидаги маълумотлар ёрдамида берилган:

Товарлар экспорти

29700 млн. сўм.

Товарлар импорти

31700 млн. сўм.

Хориждаги қўйилмалардан фоиз кўринишида олинган даромадлар

4600 млн. сўм.

Ххорижий инвесторларга фоиз тўловлари

2400 млн. сўм.

Мамлакатнинг туризмдан даромадлари

2700 млн. сўм.

Мамлакатнинг бир томонлама трансфертлари

3500 млн. сўм.

Мамлакатдан капитал чиқиши

5200 млн. сўм.

Мамлакат резидентларининг ххорижий туризмга харажатлари

2800 млн. сўм.

Мамлакатга капитал оқими

8600 млн. сўм.

Мазкур маълумотлар асосида капитал ҳаракати счётининг қолдиғини аниқланг.

3-масала

Немис маркасига нисбатан доллар курси 3:1 ни ташкил eтади. Бир хил товар АҚШда 400 долл., Германияда eса 1200 марка туради деб тасаввур қиламиз. Агар доллар курси сунъий тарзда 1:2 гача пасайса, қайси eкспортчи қўшимча даромад олади (АҚШми, ёки Германиями). Қўшимча даромад қийматини аниқланг.

4-масала

Б мамлакат ҳукумати А мамлакатнинг валютасига нисбатан миллий валюта курсини барқарорлаштиришни мақсад қилди деб фараз қилайлик. А мамлакатда инфляция суръати бир йилда 5%ни ташкил eтади.

а) Б мамлакатда бундай мақсадга eришиш учун инфляция қандай бўлиши керак?

б) Узоқ муддатда ишлаб чиқаришнинг ўсиш суръати 3% ва пулнинг айланиш тезлиги ўзгармас бўлганда валюта курсини барқарорлаштириш учун пул массасининг ўсиш суръати қандай бўлиши керак?

6-мавзу. Бюджет-солиқ секторининг макроиқтисодий таҳлили

Топшириқлар

1-масала

А ва Б мамлакатларнинг иқтисодиёти қуйидаги маълумотлар билан ёритиб берилган:

Кўрсаткичлар

А мамлакат

Б мамлакат

1.Молиявий йил бошида давлат қарзи қиймати

( млн. дол.да)

2000

2000

2. Молиявий йил давомидаги номинал давлат харажатлари(млн.дол.да)

200

200

3. Нарх даражаси (йил бошида)

1,0

1,0

4. Инфляциянинг йиллик суръати

0,0

0,1

5. Давлат қарзи бўйича номинал фоиз ставкаси

0,03

0,13

6. Давлат бюджетига номинал солиқ тушумлари (млн.дол.да)

260

260

Ҳисобланг:

а) Мамлакатда давлат қарзларига хизмат кўрсатиш бўйича фоиз тўловларининг номинал миқдори қандай?

б) Ҳар бир мамлакатда бюджет дефицитининг расмий баҳоси қандай?

c) Ҳар қайси мамлакатда давлат қарзининг номинал ва реал қиймати қандай (йил охирида)?

2-масала

Ресурслар тўлиқ банд бўлган иқтисодиётда ҳукумат давлат харажатларини 15 млрд. сўмга оширишга қарор қилди. Даромадларнинг мувозанатли даражаси 500 млрд. сўм, истеъмолга чегаравий мойиллик 0,75, давлат бюджетига соф солиқ тушумлари автоном, яъни даромадлар даражасига боғлиқ eмас. Ортиқча ялпи таклифни юзага келтирмаслик ва баҳолар даражасининг барқарорлигини сақлаб туриш учун бюджетга солиқ тушумларини қанчага кўпайтириш лозим?

3-масала

Реал даромаднинг даражаси Y = 4000, истеьмолга бўлган меьёрий мойиллик МPC = 0,8, потенциал даромад Y* = 4200. Мамлакат иқтисодиёти тўла бандлик шароитидаги даромадга eришиши учун ҳукумат солиқ тушумларини қаншага ўзгартириши керак.

4-масала

2000 йилда ЯИМ – 2300, хусусий инвестициялар – 200 ни ташкил eтган. 2001 йилда бу кўрсаткичлар мувофиқ тарзда 2550 ва 250 ташкил eтди. Автоном солиқлар 120, давлат харажатлари – 100 га тенг. Иқтисодиётда ҳақиқий ишсизлик табиий ишсизлик даражасидан 2% юқори, ЯИМнинг даврий ишсизликка таъсирчанлик коеффициенти 3 га тенг. Автоном харажатлар, мувозанатли ва потенциал ЯИМ, инфляцион (рецессион) фарқ, шунингдек фарқни бартараф eтиш учун давлат харажатларини қанчалик ўзгартириш кераклигини аниқланг.

Вазиятли топшириқ Банк тизими ва бозорни тартибга солиш.

Топширикда бозор иктисодиётини бошкарувчи марказий органлар - молия вазирлиги ва давлат банк тизими – фаолияти моделлаштирилган. Солик сиёсатини утказиш максадида ва механизми, дисконт ставкаларининг узгариши, банк резервлари меъёри, марказий банкнинг бозордаги операциялари куриб утилади. «Лаффер эгри чизиги» конуниятлари ва банк «маржи»лари шаклланиши жараёнлари курсатилган.

Топширик шарти

Давлатнинг кишлок хужалик корхоналари ишлаб чикариш ва даромади хажмига таъсир имитация килинган.

Укув гурахи 4 кисмга булинади: а) марказий банк (МБ), б) молия вазирлиги (МВ), в) хусусий тижорат банклари бошкарувчилари (ТБ), г) бугдой етиштирувчи фермерлар уюшмаси (Ф).

Хар бир гурух уйин давомида уз вазифасини бажарди, лекин хар бир гурух имитациялаштирилган холатни ва бошка гурухлар харакати маъносини тушунтириши керак. Шартлар куйидагича.

Бугдой етиштириш буйича мамлакатда шундай холат вужудга келганки, унинг мавжуд ишлаб чикариш хажмлари бу махсулотнинг сезиларли ортиб колишига олиб келиши мумкин (жахон бозори, экспорт ва импорт таъсири уйинда хисобга олинмайди). Бу шароитда давлат ишлаб чикаришни камайтириш тадбирини куллайди. Бугдой йиллик эхтиёжларини аниклаб. Давлат МВ оркали Ф даромадига белгиланган соликни ошириш йули билан бу тармокка хусусий куйилмаларни камйтиради. Лекин соликни хаддан ташкари ошириш мумкин эмас, унинг чегаравий даражаси фойдадан 50% микдорда олинди. Аммо бу, МВ хисобларига кура, инвестицияларни тухтатиш учун етарли даражада эмас.

Шунинг учун, солик оркали таъсир курсатиш услубига кушимча равишда кредит услуби хам кулланади. МБ тижорат банкларидан ортикча кредит ресурсларини истеъмолдан чикариш банкларидан ортикча кредит ресурсларини истеъмолдан чикариш ниятида облигациялар чикаради. Шу билан бирга МБ хусусий банкларга бериладиган кредитга туланадиган хисоб процент ставкаларини оширади. Уз навбатида, ТБ кишлок хужалиги учун кредит проценти даражасини оширишга мажбур. ТБ дан катта микдорда кредит олишни мулжаллаган Ф, процент ставкалари ошгандан сунг, банкдан олинадиган карзни чеклаб куядилар. Хамма кулланган тадбирлар кишлок хужалигига куйилмаларни давлат органлари хисобига олган, ортикча ишлаб чикаришнинг олдини оладиган ва дон бозорида талаб ва таклиф мувозанатини тиклашга олиб келадиган даражага камайтиради.

Топширик тартиби шундан иборат. Аник хисоблар учун катнашчилар куйидаги маълумотларни хисобга олишлари керак. Йил давомида кутиладиган бугдойга талаб – 10 млн. тонна, 1 т. бугдой уртача нархи – 2,5 минг сум. Тармокда фойда нормаси – 10%. Фойдага солик – 40%. Давлат органлари маълумотига кура, фермрлар 15 млн.т бугдой етиштириш имкониятига эга. Хуллас, мумкин булган ишлаб чикариш хажмини 1,5 маротабага камайтиришни рагбатлантириш керак. Бундай холатда хар бир гурухнинг харакати кандай?

Молия вазирлиги.

Фойда нормаси 10% (Р/К-0,1) ва бир тонна бугдой нархи (Н – Р - К) 2,2 минг сумлигини хисобга олган холда 15 млн. т. ишлаб чикариш шароитида фойда Р1 ва инвестицион ресурслар К1 (капитал) микдорини хисобланг.

Худди шундай микдорларни Р1 ва К2 ишлаб чикариш 10 млн.т. булганда хисобланг. Бу хисоб бозорни мувозанат холатга келтириш учун капитал маблаглар канчага камайиши кераклигини курсатади. Бу микдорни аникланг: К1-К2 – ортикча капитал куйилмалар.

Амалдаги фойдага солик даражаси 40% МВ хисобларига кура соликни 2% га кутариш капитал куйилмаларни 2% га камайишига олиб келади. Лекин солик даражасини % 50 дан ошириш мумкин эмас, чунки бу ута кескин холда инвестицияларни камйтириши ва тадбиркорликни сундириши мумкин. МВ соликни 40% дан 50% гача оширганда инвестициялар канча микдоргача камйишини хисобланг. Бу капитал куйилмалар (К3) хажми керакли булган К2 дан ортикми? Ортик булса, К3 ва К2 ни МБ га етказинг. Кейинги харажатлар МБ томонидан амалга оширилади.

40% солик ставкаси ва 15 млн.т. ишлаб чикариш хажми булган холда ва 50% солик ставкаси ва 10 млн.т ишлаб чикариш хажми булган холларда бюджетга тушиши мумкин булган соликлар микдорини хисобланг.

Нима учун солик ставкалари юкори булганда бюджетга тушадиган маблаг ошмай, аксинча камайиши сабабини тушунтириб беринг.

Марказий банк

МБ МВ дан солик таъсири натижасида КБ ва Ф дан колган капитал ресурсларни (К3) ва бозор мувозанатига эришиш учун керакли булган капитал куйилмалар хажми (К2) тугрисидаги маълумотларни олади.

МБ КБ лардаги маълумотларни сурайди: а) КБ тизимида канча буш пул воситалари борлиги (уни Д1 билан ифодалаймиз); б) Ф банкдан олишни мулжаллаган кредит хажми канчалиги (уни Д1 билан ифодалаймиз); б) Ф банкдан олишни мулжаллаган кредит хажми канчалиги (уни Д2 билан ифолаймиз).

Ф да канча уз хусусий капитал ресурслари (ХК) борлигини хисобланг. ХК-К3-Д2.

МБ уз харажатлари натижасида, биринчидан, ТБ даги кредит ресурслари микдорини камайтириши ва иккинчидан, фермерлар (умуман ишлаб чикарувчилар), томонидан кредит омилини кийинлаштириш керак. Бунинг учун МБ юкори процентли облигациялар чикаради. Уларни ТБ сотиб олади, чунки бу уларга фойдали. Давлат облигацияларига капитал куйиш, ишлаб чикаришга куйишга нисбатан куп фойда беради. Бунинг натижасида ТБ фермерларга кредит сифатида берши мумкин булган пул микдори камаяди. Лекин облигациялар микдори 4 млрд. сумдан ошмаслиги керак, булмаса давлатга облигациялар буйича процент тулаш кийин булиб колади. ТБ да канча пул колишини хисобланг

(Д3-Д1-4) млрд.сум).

Бу банк кредит ресурсларнинг камайиши Ф капитал куйилмалари ХК ва Д3 жамият учун зарур инвестициялар хажмидан ортик булмаслигини таъминлаш етарлими? Агар ХК-Д3 йигиндиси К2 дан куп булса, унда кредит олишни кийинлаштириш тадбирларини куллаш лозим.

МБ хусусий банкларга берадиган кредит учун туланадиган хисоб ставкаси процентини оширади. Бундай холатда ТБ хам Ф га берилган кредит % ни оширишлари керак булмаса улар хонавайрон буладилар. Куйидаги шартни кабул киламиз: а) МБ-ТБ кредит хисоб ставкасининг 1 процентли усиши ТБ-Ф кредит ставкасининг 1 процентга оширади; б) банк хисоблаш шуни курсатадики, ТБ-Ф кредит проценти 1% га ошганда, Ф банкдан оладиган карзларни 2,5 млд сумга камайтиришади.

Хусусий банклар ТБ-Ф кредити проценти ХК-Д3 нинг К2 дар ортик микдордаги Ф оладиган карзни камайтириш учун канчага ошиши кераклигини хисобланг.

МБ-ТБ кредитлари буйича хисоб ставкалари (Х1) 60%, ТБ-Ф кредит буйича процент (П1)-7%. Х2 ва П2- марказий ва хусусий банклар ставкалари оширилгандан кейин канча булади?

Шундай килиб, кредит услублари ёрдамида ишлаб чикарувчилардаги капитал массаси камаяди ва бунинг окибатида ишлаб чикариш хажми камяди.

Тижорат банклари

ТБ умумий капитали хажми 21,4 млрд. сумни ташкил этади. Лекин унинг бир кисмини ТБ марказий банкда резерв сифатида саклашлари зарур. МБ бу хиссани капиталнинг 1/10 микдорида белгиланган.

ТБ буш пул воситаларини хисобланг – Д1. бу микдорни МБ га етказинг.

Ф сизни кредит олиш учун т мурожаат этиш. Кандай маблагни улар талаб этишияпти? Бу ракамни (Д2) МБ га етказинг.

МБ 4 млрд. сумга облигациялар чикаради. Улар буйича процент, сиз берадиган кредит буйича процентдан юкори булганлиги учун, яъни облигациялар куп фойда келтириши учун уларни сотиб оласиз. Бу хариддан сунг ТБ да канча пул коладиганлигини хисобланг (Д3). Д3-Д1-4млрд.сум

МБ ТБ га берадиган кредит учун хисоб ставкаси процентини (Х) оширади. Ошиш микдорини процентини (П) ошириши керак. Х нинг хар бир процентли ошишига банклар П нинг бир процентли ошиши билан жавоб беришади. Агар П1-7% ва Х1 6% булганда, П2 процент ставкасини хисобланг.

Ф сиздан талаб этган кредитни Д4 микдоргача камайтиришга мажбур. ТБ бу микдорни янги П2 ставкаси буйича беришади. Ишлаб чикарувчиларнинг сизнинг кредитингиз буйича процент тулангандан кейин пул олишингизни хисобланг.