1-масала
2005 йилда мамлакатда қуйидаги ишсизлик кўрсаткичлари мавжуд эди:
фрикцион - 3%; таркибий -3%; даврий -10%.
Номинал ЯИМ 27600 пул бирлигини ташкил этди, Оукен коеффициенти эса 2,5% га тенг.
ЯИМнинг узилиши миқдорини аниқланг.
2-масала
Ишсизликнинг табиий даражаси 6 %, ишсизликнинг ҳақиқий даражаси 7,33 %, потенциал ЯИМ йилига 3 %га ўсади, ЯИМнинг даврий ишсизлик динамикасига таъсирчанлиги коеффиценти 3 га тенг. Кейинги йилда таббий ишсизлик даражасида ресурсларнинг тўлиқ бандлилиги таъминланиши учун ишлаб чиқаришнинг ҳақиқий даражаси қандай суръатда ўсиши лозим?
3-масала
Ишсизликнинг табиий даражаси 5 %, потенциал ЯИМ 40 млрд. сўм, ишсизлар сони 1 млн. киши, иш билан бандлар 14 млн. киши. Топилсин:
а) ишсизликнинг ҳақиқий даражаси;
б) ЯИМнинг нисбий ва мутлақ узилиши;
в) Ҳақиий ЯИМ ҳажми
4-масала
2000 йилда истеьмол нархлар индекси (ИНИ) 301га, 2001 йилда eса – 311га тенг бўлган. 1995 йил базис йили деб ҳисобланади. 2001йилда 2000йилга нисбатан ҳамда базис йилга нисбатан инфлация даражасини аниқланг.
5-масала
Иқтисодиётда Филлипс eгри чизиғининг тенгламаси қуйидагича: = е – 0,5(у – у*). Ишсизликнинг табиий даражаси – 5,4%, кутилаётган инфлация даражаси - 4%. Ҳақиқий ишсизлик даражаси eса 3,6%.Инфлациянинг ҳақиқий даражасини аниқланг.
6-масала
Айтайлик истеъмол нархлари индекси 1993 йили, 1994 йили эса 311 га тенг бўлган бўлсин. Базис йили ҳисобланган 1990 йилда инфляция даражаси 4 % ни ташкил этган. Зарур ҳисоб-китоблар ёрдамида 1994 йилда ҳақиқий инфляция даражаси 4 %дан кам бўлганлигини, баҳолар эса 1990 йилга нисбатан 211 % га юқори бўлганини исботланг.
9-мавзу. Макроиқтисодий прогнозлашнинг моҳияти, предмети ва объекти
1-масала
А) ЯИМнинг 900 млрд.сўмга; 1100 сўмга тенг бўлганда тўлиқ бандлик шароитида бюджет сальдоси ҳаждақиқаи аниқланг.
Б) Тўлиқ бандлик шароитида инвестициялар ва жамғармалар нисбати қандай бўлади?
ЯИМ |
Солиқ тушумлари ҳажми |
Давлат ҳаражатлари |
|
(сўм) |
(сўм) |
800 |
200 |
260 |
900 |
230 |
260 |
1000 |
260 |
260 |
1100 |
300 |
260 |
2-масала
Альтернатив (муқобил) фикрларни баҳолаш жамланма листи.
.
Қ Ф |
Альтернатив фикрлар |
|||||||||||
1- |
2- |
3- |
4- |
|||||||||
Р |
Б |
П |
Р |
Б |
П |
Р |
Б |
П |
Р |
Б |
П |
|
а |
1 |
2 |
2 |
3 |
4 |
12 |
|
|
|
|
|
|
б |
2 |
2 |
4 |
3 |
6 |
18 |
|
|
|
|
|
|
в |
4 |
6 |
24 |
1 |
2 |
2 |
|
|
|
|
|
|
n |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Кўпайтма жамламаси |
30 |
|
|
32 |
|
|
|
|
|
|
||
Қ/Ф – қатнашувчи фамилияси (муаммода)
Р – ранг бўйича баҳо (1- ўрин – энг зарур таклиф, n – ўрин – зарурлик даражаси энг паст ёки, 2- даражадаги ўрин олувчи таклифлар)
Б – муқобил (альтернатив) балли баҳолар [(1)- энг юқори баллдан – (10) энг паст баллгача];
П(кўпайтма) – (Р*Б) кўрсаткичлар кўпайтмаси.
3-масала
Айтайлик, Узбекистонда бир дона дона трактор ишлаб чикаришга 500 иш соати сарфланади, 1 тонна бугдой ишлаб чикариш учун эса 50 иш соати. козогистонда эса 1 дона трактор ишлаб чикариш 600 иш соати, 1 тонна бугдой 30 иш соати сарфини талаб килади.
а) Хар бир мамлакатда тракторлар ишлаб чикаришнинг бугдой оркали ифодаланган мукобил киймати кандай ва аксинча 1 т. бугдой ишлаб чикариш тракторлар хисобида канча кийматга эга булади?
б) Фараз килайлик, Узбекистон ва козогистон бугдой ишлаб чикаришда тахминан бир хил технологиядан фойдаланади. Бунга кура 60 т бугдой ишлаб чикариш учун битта трактор керак булади. Узбекистонда ва Козогистонда бугдой ва тракторларнинг мукобил киймати кандай узгаради?
4-масала
Юкоридаги масала шартига учинчи махсулотни телевизорни киритамиз. Узбекистонда телевизорни ишлаб чикаришга 100 соат иш вакти сарфланади, козогистонда эса 90 соат Узбекистон йилига 1100 млн. иш соати, козогистон эса 450 млн. иш соати ресурсига эга. Бугдой, трактор ва телевизорга булган эхтиёж куйидагича берилган:
Товарлар |
Узбекистон |
Козогистон |
Тракторлар |
0,2 млн. дона |
0,1 млн. дона |
Бугдой |
5 млн тонна |
3 млн. тонна |
Телевизорлар |
2 млн. дона |
1 млн.дона |
б) Узбекистон телевизорларини Козогистон бугдойига алмаштирувчи тадбиркор Узбекистонга фойда келтирадими?
5-масала
Юкоридаги масала шартидан фойдаланиб куйидаги топширикларни бажаринг.
а) Козогистон учун энг яхши айирбошлаш вариантини таклиф этингки, бунга Узбекистон рози булсин;
б) Узбекистон айирбошдан оладиган энг куп фойдани (млн. иш соати микдорида) аникланг.
10-мавзу. Ижтимоий-иқтисодий жараёнларни прогнозлаш усуллари
1-масала
Экстрополяция усулидан фойдаланиб хисобланг.
Нон булочка махсулотлари сотадиган магазиннинг 11 иш кунида сотиши керак бўлган махсулотни сотишни прогноз қилиш.
Олдинги 10 кун ичида нон-булочка сотадиган магазиннинг махсулотни сотиш хажми қуйидаги кўрсаткичларни ташкил этган (тоннада)
1-кун |
2-кун |
3-кун |
4-кун |
5-кун |
6-кун |
7-кун |
8-кун |
9-кун |
10-кун |
2.5 |
2.8 |
2.0 |
2.4 |
2.3 |
2.9 |
2.7 |
2.2 |
2.3 |
2.8 |
2-масала
Экстрополяция усулидан фойдаланиб хисобланг.
Булочка махсулотлари сотадиган магазиннинг 12- иш кунида сотиши керак бўлган махсулотни сотишни прогноз қилиш.
Олдинги 11 кун ичида булочка сотадиган магазиннинг махсулотни сотиш хажми қуйидаги кўрсаткичларни ташкил этган (тоннада)
1-кун |
2-кун |
3-кун |
4-кун |
5-кун |
6-кун |
7-кун |
8-кун |
9-кун |
10-кун |
11-кун |
2.4 |
2.6 |
2.1 |
2.4 |
2.3 |
2.7 |
2.8 |
2.2 |
2.3 |
2.5 |
2.5 |
3-масала
Уч тармоқли ҳисобот ТАБ маълумотлари схемаси асосида ва режа даврида пировард маҳсулотларининг берилган кўрсаткичларига мувофиқ (Урежа), режа ТАБ нинг миқдорий параметрлари хисоблансин ва иқтисодий таҳлил амалга оширилсин.
И/ч |
Истеъмолчи тармоқлар |
Пировард маҳсулот |
Ялпи маҳсулот |
||
Тармоқлар |
Саноат |
Қурилиш |
Қишлоқ хўжалиги |
|
|
Саноат Қурилиш Қишлоқ хўжалиги |
30 24 21 |
40 19 15.2 |
24 20 |
56 32 14.2 |
150 95 60 |
Соф маҳсулот Ялпи маҳсулот |
75 150 |
20.8 95 |
9.6 6.4 |
102.2 - |
- 305 |
Y1=60; Y2=40; Y3=20
4-масала
Метал ишлаб чиқарувчи ва уни сотиш билан шуғулланувчи фирманинг фойда режасини аниқланг.
Сотув режасига асосланиб товарни сотишдан келадиган тушумини, яъни Q – 1200АҚШ доллари деб белгиланди. Доимий харажатлар F эса – 500 АҚШ доллари. Сотувдаги ўзгарувчан харажатлар даражаси, С – 25% ни ташкил этади.
Бу топширик олдинги икки («Инвитацион талаб ва махсулот бозоридаги мувозанат», «пул бозори ва процент нормаси») топширикларининг мантикий давомидир. Унда Ж.Хикснинг таникли булмиш «Инвентиция – жамгарма – бозорий чакконлик (ликвидлик) - пул» модели оркали таърифланадиган биргаликда махсулот ва пул бозорларидаги мувозанат шароитлари курсатилган.
Кейнсионистик ва монетаристик ёндашувлари нуктаи назаридан давлатнинг пул ва бюджет сиёсатнинг пул ва бюжет сиёсати имкониятлари ва чегаралари ифодаланади.
Процент ставкасини тартибга солиш учун пул массасини узгартирувчи уз хохишича харакат килувчи тадбирлар, узок вактли муддатда инфляцияни кучайтирувчи бир омил сифатида курсатилган. «Ликвидлик тузоги»дан чикариш учун давлат харажатларини оширишнинг ижобий ва салбий томонлари аникланади. Бу жараён давлат карзларининг ошиши ва уни коплаш эса «кроулинг-аут» - хусусий инвестицион талабларни сикиб чикариш – самараси билан боглик. Монетаристик сиёсат принципларига мос холда М.Фридман ва Сент-Луисс модели асосида пул массасининг зарур узок муддатли кушимча усиши урнатилади.
Топширикни умумий бажариш йулини таърифлаймиз. Бирламчи жамгарма, инвестиция, процент нормаси, пул талаб ва таклифи каби параметрларнинг узаро мослиги шароитида умумий бозор мувозанати холати аникланади.
Давлат инвестицияларни янада рагбатлантириш максадида пул массасини оширади, бу эса «ликвидлик тузоги»га тушишга, инфляцион молиялаштиришга олиб келади. Процент ставкаси пул таклифнинг оишига бефарк булиб колади, хусусий инвестициялар купаймайди. Шунинг учун хукумат ишлаб чикаришга давлат куйилмаларини оширишни иктисоди. «Инвестиция - жамгарма» эгри чизиги силжийди. Иктисод стагнация холатидан чикади, лекин давлат карзи купаяди. Марказий органлар, фискаль сиёсатининг чегараланганлиги тугрисидаги хулосага келиб, монетаристик тавсияномаларни амалга оширишга утадилар ва пул массасининг керакли хажмини хисоблайдилар.
Шундай килиб, топширикда кетма-кет харакат куйидагича.
«Инвеститиция – жамгарма» (I-S) эгри чизиги абциссалар укида макро даражадаги даромад (DI), ординаталар укида эса банк проценти ставкаси (R) жойлаштирилган тизимда тузилади. I-S куйидаги нукталар туплами билан берилади.
DI. пул бирлиги |
9 |
9,5 |
10 |
10,5 |
85 |
R, % |
6,5 |
5 |
4 |
3 |
8,5 |
Шу – махсулот бозорлари мувозанат эгри чизиги графигини чизинг.
Шундан кейин молия коньюктураси оптимал холатини таърифлайдиган шароитларга утамиз. Бу тугрида «пул бозори ва процент нормаси» масаласида айтиб утилган эди. Унда пулга талаб (тез пулга айлантириш мумкин булган молни хушлаш) ва таклифнинг тугри келишига мос мувозанатининг икки нуктаси курсатилган эди ва Е1 дан Е2 га утиш процент ва даромад узгаришлари билан кузатиларди. Шунинг учун DI-R координаталар тизимида процент ва даромаднинг турли даражаларида пул талаби ва таклифининг тенглигини тарифлайдиган хамма нукталари тупламини тасвирлаш мумкин. Бу «ликвидликни хушлаш - пул» (LM) эгри чизиги булади. У молия бозори мувозанати шароитларини акс эттиради.
Бизнинг топширикда LM эгри чизиги куйидаги нукталар туплами билан берилади.
DI пул бирлиги |
8 |
9 |
9,5 |
10 |
11 |
11,5 |
11,5 |
R, % |
3,1 |
3,1 |
3,5 |
4 |
5,5 |
7 |
8 |
Бу эгри чизикни хам I-S чизмасида чизинг.
Графикнинг горизонтал кисмига эътибор беринг. Унга катта пул массаси М ва окибатда R нинг минимал ставкалари мос келади. R бозор ставкаси аник белгиланган даражасидан куйига тушолмайди (масалада-3%). Шунинг учун М нинг сезиларли даражада купайиши билан процент узгармайди.
LM эгри чизигининг вертикал кисмининг иктисодий маъносини мустакил равишда тушунтириб беринг.
Юкорида кайд этилган ишларнинг бажарилиши натижасида биз Ж.Хикснинг таникли «инвестиция-жамгарма-ликвидлик-пул» моделига эришдик. У махсулот (IS) ва пул бозорларининг (LM) биргаликдаги мувозанати шароитларини акс эттиради. Шундай килиб, процент ва даромаднинг кандай параметрларида Е нуктаси (иктисодий макромувозанат) – урнатилишини аникланг.
Топилган мувозанат нуктаси узгармас эмас, давалат кейнс теориясига асосланиб активлаштириш сиёсатини олиб боради. У пул таклифини ошириб, процент ставкалари ва инвестицияларга доимо таъсир курсатишга харакат килади. Бундай таъсир курсатиш механизми «пул бозори ва процент нормаси» масаласида чукур куриб утилган. Лекин унда давлатнинг киска муддатли R ни камайишига ва окибатда инвестиция ва ишлаб чикаришни оширишни рагбатлантиришга олиб келадиган таъсир курсатилган эди.
Бозор механизми DI даражаси ва пулга талабнинг ошишига жавоб бериб, R ни яна кутаради. Яъни шуни таъкидлаш мумкинки, узок муддатда процент ставкалари бошкариш таъсирига кам буйсунади. Давлат яна ва яна пул массасини манипуляция килиш, узбошимча сиёстига кайтиб келиши зарур. Лекин катта М таклифи шароитида даромад усишидан келиб чикадиган пулга талабнинг ошиши яна хам камайиб борди.