Тогда lim β(y) = β(y0) = 0 è
y→y0
g(y) = g(y0) + g0(y0)(y − y0) + β(y)(y − y0).
Заменяя в последнем равенстве y = f(x), y0 = f(x0),
y − y0 = f(x) − f(x0) = f0(x0)(x − x0) + o(x − x0),
получим
g(f(x)) = g(f(x0)) + g0(f(x0))f0(x0)(x − x0) + α(x),
ãäå α(x) = g0(f(x0))o(x − x0) + β(f(x))(f(x) − f(x0)). Остается показать,
÷òî α(x) = o(x − x0). Òàê êàê lim β(f(x)) = β(f(x0)) = β(y0) = 0, òî
x→x0
|
lim |
α(x) |
= g0(f(x0)) lim |
o(x − x0) |
+ |
|
|
|
|
|||||
|
x − x0 |
|
|
|
|
|
||||||||
|
x→x0 |
|
x→x0 |
x − x0 |
|
|
|
|
||||||
+ lim β(f(x)) lim |
f(x) − f(x0) |
= g0(f(x |
)) |
· |
0 + 0 |
· |
f0 |
(x |
) = 0. |
|||||
x→x0 |
x→x0 |
x − x0 |
0 |
|
|
|
|
0 |
|
|||||
Èòàê, g(f(x)) = g(f(x0)) + g0(f(x0))f0(x0)(x − x0) + o(x − x0) или, что то же самое, (g ◦f)(x0) = (g ◦f)(x0) + g0(f(x0))f0(x0)(x−x0) + o(x−x0). Ïî
определению 4.1 суперпозиция g ◦ f дифференцируема в точке x0 |
(здесь |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
A = g0(f(x0))f0(x0)). Следовательно, по предложению 4.1 существует |
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
(g ◦ f)0(x0) = g0(f(x0))f0(x0). |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||
f− |
1 |
Теорема 4.2 Пусть функция f : X → R имеет обратную функцию |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
: f(X) |
|
|
X. Если функция f дифференцируема в точке |
x0 |
|
|
X, |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
→ 1 |
непрерывна в точке y |
|
|
|
|
= f(x0), то функция f− |
1 |
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
f0(x ) = 0 è f− |
|
|
|
|
|
|
|
диффе- |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
0 |
|
6 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
0 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||
ренцируема в точке y0 è (f− |
)0(y0) = (f0(x0))− |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
Доказательство. Òàê êàê y0 = lim f(x), òî y0 есть предельная точка |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
x→x0 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||
f(X). По условию f(x) = f(x |
|
) + f0(x |
|
)(x |
− |
x |
) + o(x |
|
|
x |
). Обозначим |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
f(x) = y, |
f0(x |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
0 |
|
|
|
|
|
|
|
0 |
|
|
|
1 |
|
0 |
|
|
|
|
|
|
1− |
|
|
0 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
x |
). |
||||||||||||||||||
) = A. Тогда y = y |
|
|
+ A(f− |
(y) |
|
− |
f− |
(y |
)) + o(x |
− |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
0 |
|
|
|
1 |
|
|
|
|
|
|
1 |
(y |
|
|
|
0 |
|
1 |
(y |
|
y |
) |
|
|
|
1 |
|
|
|
0 |
|
|
x |
|
|
|
|
|
|
0 |
|
|||||||||||||||
Отсюда находим f− |
(y) = f− |
) + A− |
|
|
|
− |
|
A− o(x |
− |
|
). Покажем, |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
÷òî ( |
|
|
|
1 |
o(x |
|
|
x |
)) = o(y |
|
|
y |
|
0 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
−1 |
0 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
0 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||
− |
A− |
− |
|
− |
). Òàê êàê f− |
непрерывна в y |
, òî lim x = |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
0 |
|
|
|
|
|
|
|
0 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
0 |
|
|
|
y |
→ |
y0 |
|
|
||||||||
= lim f−1(y) = f−1(y |
) = x |
, ò. å. x |
→ |
x |
0 |
ïðè y |
|
→ |
y |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
. Отсюда |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
y |
→ |
y0 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
0 |
|
|
0 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
0 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
lim |
|
|
−o(x − x0) |
= |
|
|
1 |
lim |
o(x − x0) |
lim |
|
x − x0 |
|
|
= |
|
|
|
|
1 |
|
|
0 |
|
|
1 |
|
= 0. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
f(x) − f(x0) |
−A |
· |
· A |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
y→y0 |
|
A(y − y0) |
|
|
|
−A x→x0 |
|
x − x0 |
|
|
|
x→x0 |
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
1 |
Èòàê, f−1(y) = f−1(y |
) + A−1(y |
|
|
|
y |
|
|
) + o(y |
|
− |
y0). По определению 4.1 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
f− |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
0 |
|
|
|
|
|
|
|
|
−1 |
|
0 |
|
|
|
|
|
|
|
1). По предложению 4.1 |
||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
дифференцируема в y0 (здесь A− |
= (f0(x0))− |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
существует (f−1)0(y0) = (f0(x0))−1. 
30
1 |
Замечание 4.2. Åñëè f0(x0) = 0, òî f−1 |
не может быть дифферен- |
|||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
y0. Действительно, допустим противное. Из равенства x X |
|||||||||||||||||||||||||||||||
цируемой в |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||
(f− |
◦ f)(x) = x и теоремы 4.1 следует, что |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
(f−1 ◦ f)0(x0) = (f−1)0(y0) f0(x0) = 1. |
|
|
|
|||||||||||||||||||||||||
Это противоречит условию f0(x0) = 0. |
|
|
|
|
1 |
; arcctg0(x) = |
|||||||||||||||||||||||||||||
|
|
Пример 4.2. 1. Äëÿ âñåõ x |
R arctg0(x) = |
||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
1 + x2 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||
= − |
1 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
1 + x2 |
. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1 |
|
|
|
|
|
|
|
|
1 |
|
|
|
|
|||||
|
|
2. Äëÿ âñåõ x (−1; 1) |
arcsin0(x) = |
√ |
|
|
; arccos0(x) = −√ |
|
|
|
. |
||||||||||||||||||||||||
|
|
1 − x |
2 |
|
|
|
2 |
||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1 − x |
|
|
||||||
|
|
Докажем эти формулы, используя теорему 4.2 . |
1 |
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||
|
|
1. arctg0(x) = |
1 |
|
|
= |
cos2(arctg(x)) = |
|
|
|
= |
||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||
|
|
tg0(arctg(x)) |
1 + tg2(arctg(x)) |
||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
1 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
= |
|
|
. Аналогично, arcctg |
0(x) = − |
|
. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||
1 + x2 |
1 + x2 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||
|
|
2. arcsin0(x) = |
1 |
|
|
|
= |
1 |
|
|
|
= |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||
|
|
|
sin0(arcsin(x)) |
cos(arcsin(x)) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
1 |
|
|
|
|
|
|
|
1 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1 |
|
|
|
|
||||
= |
|
|
|
= |
√ |
|
. Аналогично, arccos0(x) = −√ |
|
. • |
||||||||||||||||||||||||||
p |
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||
1 − sin2(arcsin(x)) |
|
1 − x2 |
1 − x2 |
||||||||||||||||||||||||||||||||
4.3. Правила вычисления производных
Теорема 4.3. Если функции f, g : X → R дифференцируемы в точке x0 X и c R, то функции cf, f ± g, fg, 1/g и f/g (при g(x0) 6= 0) дифференцируемы в точке x0
1)(cf)0(x0) = cf0(x0);
2)(f ± g)0(x0) = f0(x0) ± g0(x0);
3)(fg)0(x0) = f0(x0)g(x0) + f(x0)g0(x0);
|
1 |
|
|
0 |
|
|
|
g0(x0) |
|
|
||
4) |
|
|
|
|
|
|
(x0) = − |
|
; |
|
||
g |
|
|
g2(x0) |
|||||||||
5) |
|
f |
|
|
0 |
(x |
) = |
f0(x0)g(x0) − f(x0)g0(x0) |
. |
|||
g |
|
|
|
|||||||||
|
|
0 |
|
|
|
g2(x0) |
||||||
Доказательство. По условию теоремы
(
f(x) = f(x0) + f0(x0)(x − x0) + o(x − x0), g(x) = g(x0) + g0(x0)(x − x0) + o(x − x0).
31
1. Умножая f íà c, получим:
cf(x) = cf(x0) + cf0(x0)(x − x0) + c · o(x − x0).
c o(x − x0) = o(x − x0), òî (cf)(x) = (cf)(x0) + cf0(x0)(x − x0)+ +o(x − x0), ò. å. cf дифференцируема в точке x0 è (cf)0(x0) = cf0(x0).
±g(x0) + f0(x0) ± g0(x0) (x − x0) + o(x − x0) ± o(x − x0). Òàê |
|
o(x− |
2. Складывая или вычитая f è g, получим: f(x) ± g(x) = |
|
f(x0)± |
êàê
−x0) ± o(x − x0) = o(x − x0), òî
(f ± g)(x) = (f ± g)(x0) + f0(x0) ± g0(x0) (x − x0) + o(x − x0),
ò.å. f ± g дифференцируема в x0 è (f ± g)0(x0) = f0(x0) ± g0(x0).
3.Умножая f íà g, получим:
f(x)g(x) = f(x0)g(x0) + f0(x0)g(x0) + f(x0)g0(x0) (x − x0) + α(x),
ãäå
α(x) = f(x0)o(x − x0) + g(x0)o(x − x0) + f0(x0)g0(x0)(x − x0)2+
+f0(x0)(x − x0)o(x − x0) + g0(x0)(x − x0)o(x − x0) + o(x − x0)o(x − x0).
Так как из правил 1 3 действий с асимптотическими оценками α(x) = = o(x − x0), òî
(fg)(x) = (fg)(x0) + f0(x0)g(x0) + f(x0)g0(x0) (x − x0) + o(x − x0),
ò.å. fg дифференцируема в x0 è (fg)0(x0) = f0(x0)g(x0) + f(x0)g0(x0).
4.Òàê êàê äëÿ h(x) = 1/x, h0(x) = −1/x2 ïðè x 6= 0 (см. пример 4.1),
то по теореме 4.1 имеем:
1 |
|
0 |
|
|
|
|
g0(x0) |
||
|
|
|
|
(x0) = (h ◦ g)0 |
(x0) = h0 |
(g(x0))g0 |
(x0) = − |
|
. |
g |
|
g2(x0) |
|||||||
По предложению 4.2 функция 1/g дифференцируема x0.
5. Применяя правила вычисления производных 3 и 4, имеем
|
f |
|
0 |
|
|
|
1 |
|
0 |
|
|
1 |
|
|
||
|
|
|
(x0) = f |
|
|
|
|
(x0) = f0 |
(x0) |
|
+ |
|
||||
g |
g |
|
g(x0) |
|||||||||||||
+f(x |
) |
|
g0(x0) |
|
|
= |
f0(x0)g(x0) − f(x0)g0(x0). |
|||||||||
|
|
|
0 |
|
− |
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
|
|
|
|
g2(x0) |
|
|
|
g2(x0) |
|
|
||||||
Из предложения 4.2 следует, что f/g дифференцируема в x0.
Напомним производные простейших функций. Для всех x из области
определения:
32
1) (xα)0 = αxα−1;
4) |
sin0(x) = cos(x); |
||||
|
1 |
|
|
||
6) |
tg0(x) = |
|
|
|
; |
cos2(x) |
|||||
8) |
arcsin0(x) = |
|
|
1 |
|
|
|
|
|||
|
|
|
|||
√
1 − x2
10) arctg0(x) = 1
1 + x2 ;
2) |
(ax)0 = ax ln a; |
|
|
3) loga0 (x) = |
1 |
; |
|||||
|
|
|
|||||||||
|
x ln(a) |
||||||||||
5) |
cos0(x) = |
|
sin(x); |
|
|
|
|
||||
− |
|
|
|
|
|
||||||
|
|
1 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
7) |
ctg0(x) = − |
|
|
; |
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
sin2(x) |
|
|
|
|
|
||||||
; 9) |
arccos0(x) = −√ |
1 |
|
|
; |
|
|
||||
|
|
2 |
|
|
|||||||
11) arcctg0(x) = − |
1 −1 |
x |
|
|
|
|
|||||
1 + x2 |
. |
|
|
||||||||
4.4. Понятие экстремума функции. Теорема Ферма
Определение 4.4. Пусть f : X → R, x0 X. Говорят, что функ-
ция f в точке x0 достигает: 1) максимума (минимума), если x0 ïðå-
◦
дельная точка X, и существует ε > 0 такое, что для любого x Kε (x0)∩ ∩X выполнено f(x) < f(x0) (f(x) > f(x0)); 2) экстремума, если f в точке x0 достигает максимума или минимума; 3) наибольшего (наименьшего) значения, если для любого x X f(x) ≤ f(x0) (f(x) ≥ f(x0)). Точки, в которых f достигает максимума (минимума, экстремума) называются
точками максимума (минимума, экстремума) функции f.
Пример 4.3. Функция f : [−1; 2) → R, f(x) = x2 достигает максиму- ма в точке x = −1; достигает минимума и наименьшего значения в точке x = 0. Наибольшего значения функция f не достигает. •
Теорема 4.4 (Ферма). Пусть f : X → R, x0 X. Åñëè x0 предель-
ная слева и справа точка X; существует ε > 0 такое, что для любого
◦
x Kε (x0) ∩ X выполнено f(x) ≤ f(x0) (f(x) ≥ f(x0)), и существует f0(x0), òî f0(x0) = 0.
Доказательство. Òàê êàê äëÿ x (x0 − ε; x0) ∩ X по условию
f(x) − f(x0) ≥ 0 (≤ 0), x − x0
то по теореме 2.7 о предельном переходе в неравенстве получаем
lim |
f(x) − f(x0) |
= f0(x |
) |
0( 0). |
|
x − x0 |
|||||
x→x0−0 |
0 |
|
≥ ≤ |
Òàê êàê äëÿ x |
|
(x |
; x |
|
− |
ε) |
∩ |
X по условию |
f(x) − f(x0) |
≤ |
0 ( |
≥ |
0), òî |
|||||||
|
x − x0 |
|||||||||||||||||||
|
|
0 |
|
0 |
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||
lim |
f(x) − f(x0) |
= f0 |
(x |
) |
≤ |
0 ( |
≥ |
0). Следовательно, f0(x |
) = 0. |
|
|
|
||||||||
|
|
|
||||||||||||||||||
x→x0+0 |
x − x0 |
|
|
|
|
0 |
|
|
|
0 |
|
|
|
|
|
|||||
Из доказанной теоремы вытекает следующее следствие. |
|
|
|
|
|
|||||||||||||||
33
Следствие 4.1. Если в точке x0, предельной слева и справа для множества X, функция f достигает максимума (минимума, наибольшего или наименьшего значения) и существует f0(x0), òî f0(x0) = 0.
4.5. Теоремы о среднем (Ролля, Коши, Лагранжа)
Теорема 4.5 (Ролля). Пусть функция f : [ a, b ] → R непрерывна на [ a, b ] и дифференцируема в любой точке из (a, b). Если f(a) = f(b), то
существует точка x0 (a, b) такая, что f0(x0) = 0. |
|
Доказательство. Пусть M = sup f(x) è m = |
inf f(x) соответс- |
x [ a,b ] |
x [ a,b ] |
венно наибольшее и наименьшее значения функции f íà [ a, b ]. По теореме
3.4 существуют x1, x2 [ a, b ]: f(x1) = M, f(x2) = m. Åñëè M = m, то функция f постоянна на [ a, b ], а потому x0 (a, b) f0(x0) = 0. Пусть
M > m. Òàê êàê f(a) = f(b), то хотя бы одна из точек, x1 èëè x2, ïðè-
надлежит (a, b). Обозначим ее x0. Тогда в точке x0 функция f достигает
наибольшего или наименьшего значения, и по следствию 4.1 из теоремы Ферма f0(x0) = 0. 
Теорема 4.6 (Коши). Пусть функции f, g : [ a, b ] → R непрерывны на [ a, b ] и дифференцируемы в любой точке из (a; b). Если x (a; b)
g0(x) = 0, то существует точка x |
0 |
(a, b) такая, что |
f(b) |
− f(a) |
= |
||||
g(b) |
|||||||||
|
6 |
|
|
− |
g(a) |
|
|||
|
f0(x0) |
|
|
|
|
|
|
||
= |
(формула Коши). |
|
|
|
|
|
|
||
g0(x0) |
|
|
|
|
|
|
|||
|
|
|
|
|
|
|
|
||
Доказательство. Отметим сразу, что g(a) 6= g(b), так как иначе по теореме Ролля x0 (a, b) g0(x0) = 0, что противоречит условию.
Рассмотрим функцию F : [ a, b ] → R, F (x) = f(x) − kg(x), k R. Она непрерывна на [ a, b ] как разность двух непрерывных на [ a, b ] функций и дифференцируема на (a, b) по тем же соображениям. Подберем число k так, чтобы F (a) = F (b), ò.å. f(a) − kg(a) = f(b) − kg(b). Отсюда находим
k = f(b) − f(a). Функция F удовлетворяет всем условиям теоремы Ролля. g(b) − g(a)
Поэтому x0 (a, b) F 0(x0) = f0(x0) −kg0(x0) = 0. Отсюда получаем, что
k= f0(x0) = f(b) − f(a). g0(x0) g(b) − g(a)
Теорема 4.7 (Лагранжа). Пусть функция f : [ a, b ] → R непрерывна на [ a, b ] и дифференцируема в любой точке из (a, b). Тогда существует точка x0 (a, b) такая, что
f(b) − f(a) = f0(x0)(b − a)
34