Материал: Математика ва информатика ўқитиш методикаси

3.Реляцион (жадвалли)

Маълумотларнинг дарахтсимон жойлашишига маълумотларнинг

иерархик модели дейилади. Бу моделга мос ҳолда яратилган маълумотлар омборига маълумотларнинг иерархик омбори дейилади.

Бир поғонадаги маълумотнинг бошқа поғонадаги маълумот билан икки

ёки ундан ортиқ марта боғланадиган турига маълумотларнинг тармоқли модели дейилади, уни яратиш ва ундан фойдаланиш учун яратилган тизимга

маълумотлар омборини бошқаришнинг тармоқли тизими дейилади. Маълумотларнинг жадвал кўринишида сақланишига маълумотларнинг

реляцион модели дейилади. Бу тизим 1970 йилда IBM фирмасининг ходими

Е.Ф.Кодд томонидан таклиф этилган бўлиб, ҳозирги пайтда энг кўп тарқалган

тизимлар қаторига киради.

Маълумотлар базаларини яратиш ва уларга хизмат кўрсатишни ташкил

этиш ва дастурий таъминоти «маълумотлар омборини бошқариш тизими» номи остида бирлаштирилган дастурий махсулотларнинг алоҳида вазифасидир.

Ҳозирги кунда бир қанча маълумотлар базасини бошқариш тизими яратилган. Уларга REBUS, KARAT, SUBD+, Dbase, FOXBASE, FOXPRO,

ACCESS, CLIPPER, PARADOX, APPROACH, ORACLE ва бошқалар киради.

Ҳар бир маълумотлар базасини бошқариш тизими буйруқларининг миқдори ва бажарилиш тартиби билан бир – биридан фарқ қилади. Масалан,

REBUS тизимида 72 та, KARAT тизимида 128 та, SUBD+ тизимида 176 та буйруқлар мавжуд. Буйруқлар меню тизимида ёки оддий тизимда ишлаши

мумкин.

Маълумотлар омборини бошқариш тизими ўзининг маълум кўринишдаги

ички тузилишига, амалга оширувчи амалий дастурларга эга бўлиши керак.

Бундай дастурлар икки турга: интеграллашган (умумлаштирилган) ва пакетли

дастурларга ажратилади.

Электрон ҳужжатларни яратиш ва бошқариш воситалари:

Матн муҳаррирлари – Norton Editor, Brief, Lexicon, Mylti Edit, Word Perfect, MS Word ва бошқалар.

Бадиий маҳаррирлар – Paint, Paint Bruch, Macromedia Free Hand, Acrobat Exchange ва бошқалар.

Нашриёт тизимлари – Ventura Pablisher, Frame Maker ва бошқалар.

Сканерлардан олинувчи тасвирлар муҳаррирлари – Water Mark, Professional, Photostyler ва бошқалар.

Adoba Publishing Collection фирмасининг бадиий график нашрлари – Corel Draw 7,8,9, Page Maker6.5, Photo Shop 4.0, Illustator

интеграллашган хизмат дастурлари:

-MS WORD – матн муҳаррири.

-MS EXCEL – электрон жадвал (жадвалли процессор).

101

-MS ACCESS – маълумотлар базаларини бошқариш

тизимлари.

-MS MAIL – электрон почта ва унинг кенгайтмаси MS Form

Designer.

-SCHDULE – электрон котиб дастури.

-MS AT Work Pc Fax – факсмодемларга хизмат кўрсатиш

дастурлари.

-MS POWER POINT – тақдимот этиш дастури.

-Front Page – Web саҳифалар ташкил қилувчи муҳаррир.

-Photo Draw – график муҳаррир.

-Pekture Publisher – график муҳаррир.

Lotus – Тройка (Lotus Development фирмаси маҳсулотлари) дастурлари:

-AmiPro – M S WORD – матн муҳаррири.

-Lotus 1,2,3 – электрон жадваллар.

-Lotus Organiser – ёзув дафтарчаси.

Perfect Office (Novel фирмаси маҳсулотлари) дастурлари:

-WordPerfect – матн муҳаррири.

-Quattro Pro – электрон жадвал.

-Group Wise – ҳужжатларни қайта ишлаш воситаси.

Маълумотлар омбори – ахборотлар тизимларининг энг муҳим таркибий қисми. Турли соҳаларда банк соҳасида, телефон, почта, телеграф соҳаларида,

барча бошқарув соҳаларида ишловчи ходимлар ва администраторларнинг ишини енгиллаштириш учун ҳар бирига мос маълумотлар омборини бошқариш тизимлари яратилган.

Оммавий фойдаланувчилар – дастурловчи бўлмаганларга мўлжалланган намунавий замонавий воситалар ёрдамида маълумотлар базаларини яратиш

технологияси Microsoft Access томонидан тақдим этилди. Якуний фойдаланувчиларга мўлжалланганлигига қарамай, Access да дастурлаш тили

мавжуд Microsoft Office нинг бошқа дастурловчи воситалари билан интеграциялашишга имконият бор.

Access – бу, бир фойдаланувчига мўлжалланган маълумотлар омборини бошқаришнинг оммавий энг зарур тизимидир. Маълумотлар сақланиши ва

кириш муаммолари ҳимоя воситаларидан фойдаланиш ёрдамида ҳал қилинади, уларни Access тақдим этади.

Маълумотлар базасини яратишнинг бошқа технологиялари орасида Access нинг асосий хусусиятлари якуний фойдаланувчи (дастурловчи бўлмаганда) йўналтирилганлиги, Windows учун Microsoft Office нинг барча

маҳсулотларини қуришда қабул қилинган умумий ёндошишнинг сақланиб қолганлиги, фойдаланишда оммавийлигини ўз ичига олади.

Назорат топшириқлари: 1 – даражали топшириқлар.

102

1.1.1.Ҳозирги кунда замонавий компьютерлар ишлатиладиган амалий дастурлар ҳақида маълумотлар келтиринг.

1.1.2.WORD дастури ва у билан ишлаш ҳақида маълумотлар келтиринг.

1.1.3.EXCEL дастури ва у билан ишлаш ҳақида маълумотлар келтиринг.

1.1.4.PAINT график муҳаррири ва у билан ишлаш ҳақида маълумотлар

келтиринг.

2 – даражали топшириқлар.

1.1.5. Маълумотлар базасини бошқариш тизими ҳақида маълумотлар келтиринг.

1.2.1.Маълумотлар омбори, турлари ва имкониятлари ҳақида маълумотларни таҳлил қилинг.

1.2.2.Маълумот билан ахборот тушунчасининг фарқи нимада, таҳлил

қилинг.

3 – даражали топшириқлар.

1.2.3.Матнли файл билан маълумотлар омборининг фарқли жиҳатларини ажратиб беринг?

1.2.4.ACCESS дастури ҳақида маълумотлар келтиринг.

4 – даражали топшириқлар.

1.2.5. MS (Microsoft) фирмасининг универсал интеграллашган хизмат

дастурлари ҳақида маълумот тўпланг ва уларни таҳлил қилинг.

Мавзуга оид мустақил иш топшириқлари:

1.MS DOS буйруқлари ёрдамида файл ва каталоглар устида ишлаш.

2.MS DOS буйруқлари ёрдамида дисклар билан ишлаш.

3.WINDOWS дастурининг русча ва инглизча версиялари ҳақида

маълумот тайёрланг.

4. WINDOWS дастури бош менюси таркиби ва уларнинг вазифаси ҳақида

тўлиқ маълумот тайёрланг.

5. График муҳаррирларда тайёр расмларни таҳрирлаш имкониятлари.

6. Access дастури имкониятлари.

Мавзуга оид адабиётлар:

1. М.М.Арипов, Ж.Ў.Мухаммадиев «Информатика, информацион технологиялар». Дарслик. Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий

кутубхонасининг босмахонаси. Т., 2004.

2. М.М.Арипов, Ж.Ў.Мухаммадиев «Информатика, информацион

технологиялар». Дарслик (лотин алифбосида). Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий кутубхонасининг босмахонаси. Т., 2006.

3. С. С. Ғуломов ва бошқалар «Ахборот тизимлари ва технологиялари»

Т.,«Шарқ»,2000 йил.

4. М. М. Арипов, Т. Имомов ва бошқалар «Информатика, ахборот технологиялари» Т. ТДТУ, Ўқув қўлланма, 1-2 қисмлар, 2002 йил.

5. Т. Х. Холматов, Н. И. Тайлақов, У. А. Назаров «Информатика ва

хисоблаш техникаси» Т., «Ўзб.М.Э.», 2001 йил.

103

6. Н.Тайлақов,А.Ахмедов,«IBM–PC компьютери» Т.«Ўзбекистон»,

2001 й.

7. Д. Э. Тоштемиров, «Информатика ўқитиш методикаси фанидан

замонавий педагогик технологиялар асосида тайёрланган муаммоли маъруза матнлари», Гулистон,2004 й.

6-мавзу: Моделлаштириш, алгоритмлаш ва дастурлаш асосларини ўқитиш методикаси.

Асосий саволлар:

1.Ҳар хил масалаларга математик модел тузиш усулларини ўргатиш.

2.Ҳар хил масалаларга алгоритм ва дастур тузиш жараёнларини ўргатиш.

Мавзуга оид таянч тушунча ва иборалар: Математик модел, формула,

функция, алгоритм, алгоритмлаш, схемалар блоки, дастур, дастурлаш.

Машғулотнинг технологик харитаси

104

1-асосий саволнинг баёни:

Математик модел деб, ўрганилаётган объектни математик формула ёки алгоритм кўринишида ифодаланган характеристикалари орасидаги функционал

боғланишга айтилади.

Компьютерлар яратилгандан бошлаб математик моделлаштириш жараёни

алоҳида аҳамиятга эга бўлиб келмоқда. Математик моделлаштиришдан мураккаб техник, иқтисодий ва ижтимоий тизимларни яратиш ҳамда уларни

компьютерлар ёрдамида қайта ишлашда кенг миқёсда фойдаланиб келинмоқда. Бунинг натижасида объект, яъни ҳақиқий тизим устида эмас, балки уни

алмаштирувчи маематик модел устида тажриба ўтказила бошлади.

Космик кемаларнинг ҳаракат траекторияси, мураккаб муҳандислик

иншоотларини яратиш, транспорт магистралларини лойиҳалаш, иқтисодни ривожлантириш ва бошқалар билан боғлиқ бўлган улкан ҳисоблашларнинг компьютерда бажарилиши математик моделлаштириш услубининг

самарадорлигини тасдиқлайди.

Математик модел тузиш тўрт босқичда амалга оширилади:

Биринчи босқич – моделнинг асосий объектларини боғловчи қонунларни ифодалаш.

Иккинчи босқич – моделдаги математик масалаларни текшириш.

105