50 Устанауленне нямецка-фашысцкага акупацыйнага рэжыму и яго мэты. Фашысцки генацыд у перыяд акупацыи Беларуси.Па распрацаваным нацыстамі плане “ОСТ”, які тычыўся Усходняй Еўропы, павінна было быць знішчана і выслана 75 % беларускага насельніцтва, а астатніх планавалася анямечыць і выкарыстоўваць для абслугоўвання нямецкага грамадства, якое павінна было засяліць новыя тэрыторыі. На захопленай тэрыторыі ўсталёўваўся “новы парадак” – сістэма палітычных, ваенных, эканамічных мер, накіраваных на знішчэнне дзяржаўнага ладу і грамадства. Уся ўлада на акупіраванай тэрыторыі належала нямецкай ваеннай і цывільнай адміністрацыі, якая абапіралася на атрады СС, СД, СА, гестапа, 67 крымінальную і ахоўную паліцыю. На захопленай тэрыторыі БССР пражывала каля 9 мільёнаў чалавек. Для масавага знішчэння “непаўнацэннага” (з пункту гледжання акупантаў) насельніцтва будаваліся спецыяльныя месцы прымусовага ўтрымання: на Беларусі налічвалася каля 300 лагераў смерці. Найбуйнейшы – у Малым Трасцянцы – займаў трэцяе месца па колькасці загубленых пасля Асвенціма і Майданака (звыш 200 тыс. чал.). Пад прымусовае пражыванне людзей па расавых, прафесійных, рэлігійных і іншых прыкметах адводзіліся цэлыя гарадскія кварталы – гета. На тэрыторыі нашай рэспублікі дзейнічала толькі 155 гета для яўрэйскага насельніцтва, – ва ўсіх гарадах і мястэчках, дзе пражывалі яўрэі. Акрамя гэтага, татальнаму знішчэнню на ўсёй тэрыторыі СССР падлягалі цыгане, гомасексуалісты, псіхічна хворыя людзі і г. д. Супраць партызан і мірных жыхароў Беларусі было арганізавана, па няпоўных дадзеных, звыш 120 буйных карных экспедыцый, падчас якіх было спалена разам з жыхарамі 628 вёсак. У ідэалагічным плане акупанты імкнуліся падзяліць насельніцтва і супрацьпаставіць адно аднаму. Чацвёртая частка нашай тэрыторыі ўвайшла ў склад генеральнай акругі “Беларусь”, якая ўключалася ў склад рэйхскамісарыята “Остланд”. Палессе адышло да рэйхскамісарыята “Украіна”, частка Брэсцкай і Беластоцкай абласцей – да Усходняй Прусіі, паўночна-заходнія раёны Віленскай вобласці – да генеральнай акругі “Літва”, Усходняя частка Беларусі ўвайшла ў зону тылу групы армій “Цэнтр”. Спачатку нямецкія ўлады імкнуліся захаваць калгасны лад для больш пільнага кантролю і ўліку сельгаспрадукцыі. Але пасля бітвы пад Масквой зямля была пераддзена абшчынным гаспадаркам; у 1943 го-дзе сяляне атрымалі зямлю ў часовае карыстанне. На акупіраванай тэрыторыі працавалі навучальныя ўстановы: семінарыі, гімназіі і прагімназіі (у Вільні і інш.). Прамысловыя прадпрыемствы працавалі на патрэбы Трэцяга рэйха. Частка прадукцыі, а таксама неэвакуіраваныя прадпрыемствы, музейныя каштоўнасці, буйная рагатая жывёла і прадукты харчавання, людзі вывозіліся ў Германію (на прымусовыя работы было вывезена каля 380 тыс. чал.). Пэўную ролю ў нямецкай акупацыйнай палітыцы адыгралі калабарацыяністы – асобы, палітычныя партыі, грамадскія рухі і арганізацыі, якія супрацоўнічалі з захопнікамі. Праўда, беларускі калабарацыянізм не адыгрываў істотнай ролі ва ўмацаванні пазіцый акупацыйных улад. Найбольшае развіццё гэтая з’ява атрымала ў генеральнай акрузе “Беларусь”, дзе праводзіліся мерапрыемствы па асабістай ініцыятыве генеральнага камісара Вільгельма Кубэ. Апора была ім знойдзена ў беларускіх нацыянальных дзеячах, расчараваных сталінскім рэжымам, якія імкнуліся пры супрацоўніцтве з немцамі адрадзіць беларускую дзяржаўнасць. Для беларусізацыі розных бакоў жыцця грамадства ў 1941 г. была ўтворана Беларуская Народная Самапомач (БНС) на чале з І. Ермачэнкам. У снежні 1943 г. абвясцілі аб утварэнні мясцовага “ўрада”, – Беларускай цэнтральнай рады (БЦР, Р. Астроўскі), якая займалася пераважна справамі адукацыі і культуры, сацыяльнага забеспячэння мясцовага насельніцтва. Дзейнічалі і іншыя арганізацыі, накшталт Саюза Беларускай Моладзі (М. Ганько, Н. Абрамава). Нямецкія ўлады імкнуліся таксама стварыць узброеныя фарміраванні з прадстаўнікоў розных народаў, у тым ліку з беларусаў. У 1942 – 1943 гг. на нашай тэрыторыі дзейнічалі нешматлікія атрады Беларускай самааховы (БСА), але большасць ваенных супрацоўнікаў завозілася з-за межаў Беларусі – з Украіны, Літвы, Латвіі, Эстоніі, Расіі. Не стаў паспяховым і праект утварэння Беларускай краёвай абароны (БКА). Амаль паўсюдна на Беларусі распаўсюджвалася толькі цывільнае супрацоўніцтва, калі прадстаўнікі мясцовага насельніцтва ажыццяўлялі ўладу на акупіраванай тэрыторыі. Існавалі і паліцэйскія фарміраванні, якія аказвалі актыўную 68 дапамогу акупантам. Але нельга забывацца на тое, што многія з іх рабілі гэта прымусова. Па прыблізных падліках, на Беларусі рознымі формамі супрацоўніцтва з нямецкімі ўладамі было ахоплена каля 80–100 тысяч чалавек. Увогуле калабарацыянізм у гады Вялікай Айчыннай вайны – з’ява вельмі неадназначная і патрабуе грунтоўнага, глыбокага, шматбаковага вывучэння.
51Баявая дзейнасць беларуских партызан и падпольшчыкау у гады Вяликай Айчыннай вайны Нават пасля адыходу часцей Чырвонай Арміі з Беларусі тут працягвалася антыфашысцкая барацьба. Дырэктывы ЦК КП(б)Б ад 30 чэрвеня 1941 г. і 1 ліпеня 1941 г. паставілі задачу ўтварэння на ўсёй тэрыторыі рэспублікі сеткі падпольных груп і партызанскіх атрадаў, якія б вялі пастаянную барацьбу з ворагам. Атрады беларускіх падпольшчыкаў налічвалі каля 70 тыс. чалавек. Асабліва моцным было мінскае партыйнае і камсамольскае падполле, узначаленае І.К. Кавалёвым і С.К. Ляшчэняй. У 1944 г. Мінскі падпольны гаркам КП(б)Б узначальваў 120 арганізацый і груп, якія займаліся разведвальнай, дыверсійнай, прапагандысцкай, нават тэрарыстычнай (забойства В. Кубэ) дзейнасцю. На жаль, пасля вызвалення Мінска каля 300 членаў падполля былі арыштаваны і абвінавачаны ў супрацоўніцтве з немцамі. Сярод вядомых дзеячаў беларускага падполля варта прыгадаць І.П. Казінца, І.К. Кабушкіна, К.С. Заслонава, В.С. Амельянюка, В.З. Харужую, Е. Зянькову. Вядучай формай усенароднай барацьбы на Беларусі стаў партызанскі рух. Першы партызанскі атрад пад кіраўніцтвам Ц. Бумажкова і Ф. Паўлоўскага пачаў дзейнічаць на Палессі ўжо ў чэрвені 1941 г. Усяго на працягу 1941 г. з’явілася звыш 99 атрадаў і груп. Для каардынацыі дзеянняў партызанскіх атрадаў 30 мая 1942 г. быў створаны Цэнтральны штаб партызанскага руху (ЦШПР, кіраўнік – П.К. Панамарэнка). Для тэрыторыі Беларусі з падобнай мэтай пачаў сваю работу Беларускі штаб партызанскага руху (2 кастрычніка 1942 – 14 лістапада 1944 гг., першы кіраўнік - П.З. Калінін). Таленавітымі арганізатарамі і камандзірамі паказалі сябе М.П. Шмыроў, В.З. Корж, П.М. Машэраў, В.І. Казлоў. За гады вайны баявыя дзеянні на Беларусі вялі 1255 партызанскіх атрадаў агульнай колькасцю 374 тыс. чал., некаторыя з іх аб’ядноўваліся ў брыгады (213). Абсалютную большасць партызан складала мясцовае насельніцтва. К канцу 1943 г. каля 60 % тэрыторыі рэспублікі з’яўляліся партызанскімі зонамі – тэрыторыямі, якія часткова ці поўнасцю кантраляваліся партызанамі. Найбуйнейшыя з іх: Барысава-Бягомльская, Полацка-Лепельская, Суражская, Івянецка- Налібоцкая. Для парушэння чыгуначных перавозак гітлераўцаў, пашкоджання тэхнікі, знішчэння жывой сілы партызаны арганізавалі сапраўдную “рэйкавую вайну”, у якой можна вызначыць наступныя этапы: 1) 3 жніўня – 19 верасня 1943 г. – у падтрымку контрнаступлення пад Курскам; 2)верасень – лістапад 1943 г. (“Канцэрт”) – для садзейнічання прасоўвання часцей Чырвоноай Арміі на тэрыторыю Беларусі; 3) з 19 чэрвеня 1944 г. – напярэдадні беларускай наступальнай аперацыі. Дзеянні партызан мелі і зваротны бок: так, у чэрвені 1944 г. у зоне дзеяння 1-га Прыбалтыйскага фронту было падарвана больш за 80% чыгуначных шляхоў, што сур’ёзна ўскладніла наступальны тэмп савецкіх войск. Адной з асаблівасцей развіцця антыфашысцкай барацьбы ў заходніх раёнах Беларусі было існаванне на гэтай тэрыторыі падпольных груп Лонданскага эміграцыйнага ўрада Польшчы. У 1942 г. на тэрыторыі рэспублікі пачалі дзейнічаць атрады Арміі Краёвай (АК), стварыўшы тут Наваградскую, Палескую, Валынскую і Віленскую акругі. Пасля разрыву адносін паміж СССР і польскім эміграцыйным урадам у красавіку 1943 г. абвастрылася канфрантацыя АК з савецкімі партызанскімі атрадамі. Часткі АК імкнуліся перашкодзіць усталяванню савецкай улады на вызваленых тэрыторыях (восень 1943 г. – аперацыя “Бура” і захоп заходняй часткі 69 Украіны, Беларусі і Віленшчыны падчас адступлення нямецкіх войск); але многія атрады супрацоўнічалі з Чырвонай Арміяй. Пасля няўдалай спробы ўзняць паўстанне ў Варшаве (жнівень 1944 г.) хутка АК была распушчана эмігранцкім урадам. Акрамя таго, на тэрыторыі Палесся ваенныя дзеянні супраць гітлераўцаў вялі ўкраінскія нацыяналістычныя ўзброеныя фарміраванні. Увогуле актывізацыя дзейнасці партызанаў на заходніх тэрыторыях Беларусі адзначаецца к зіме 1943 – 44 гг., калі для садзейнічання пашырэнню тут партызанскага руху адпраўляюцца шматлікія рэйды з іншых рэгіёнаў. Увогуле у партызанскіх атрадах тут налічвалася не болей за 37 тысяч чалавек.
52Пачатак вызваленне Беларуси ад нямецка- фашысцких захопникау.Аперацыя ( Баграцион)Пасля перамогі пад Курскам у ходзе бітвы за Днепр Чырвоная Армія падышла да ўсходняй мяжы Беларусі. 23 верасня 1943 г. быў вызвалены першы раённы цэнтр – Камарын. За час асенне- зімовага наступлення поўнасцю або часткова сталі савецкімі 36 раёнаў і абласныя цэнтры Гомель і Мазыр. Такім чынам, адбыўся першы этап вызвалення Беларусі. Завяршальным крокам на шляху поўнага выгнання нямецкіх войск з тэрыторыі БССР стала Беларуская наступальная аперацыя “Баграціён” (23 чэрвеня – 29 жніўня 1944 г.). У ёй прынялі ўдзел войскі 1-га (кам. маршал К.К. Ракасоўскі), 2-га (кам. генерал арміі Г.Ф. Захараў), 3-га (кам. генерал арміі І.Д. Чарняхоўскі) Беларускіх і 1-га Прыбалтыйскага (кам. генерал арміі І.Х. Баграмян) франтоў, 1-я армія Войска Польскага, Дняпроўская ваенная флатылія і мясцовыя партызанскія злучэнні. Лінія фронту цягнулася на 500 км. Каардынацыю дзеянняў ажыццяўлялі маршалы Г.К. Жукаў і А.М. Васілеўскі. На першым этапе аперацыі (23 чэрвеня – 4 ліпеня 1944 г.) было завершана акружэнне Мінскай групіроўкі (“мінскі кацёл”) і вызвалена сталіца Беларусі (3 ліпеня 1944 г.). У выніку 2-га этапа (5 ліпеня – 29 жніўня 1944 г.) савецкія войскі падышлі да заходняй мяжы СССР. Беларусь была вызвалена поўнасцю. Апошнім беларускім горадам, вызваленым ад немцаў, стаў Брэст (28 ліпеня 1944 г.). 8 мая 1945 г. ў Карлсхорсце быў падпісаны Германіяй акт аб капітуляцыі.
53 Выники Вяликай Айчыннай вайны для беларускага народа и ягоуклад у перамогу над фашызмам.Захаванне памяци аб гераизме савецкага народа. Завяршальнай аперацыяй Вялікай Айчыннай вайны стала Пражская наступальная аперацыя (6 – 11 мая 1945 г.). Фіналам другой сусветнай вайны лічыцца прызнанне паражэння апошнім нямецкім саюзнікам – Японіяй (2 верасня 1945 г.). Вайна прынесла незлічоныя страты беларускаму народу. Па прыблізных падліках загінула каля 2,7 мільёнаў жыхароў рэспублікі. Агульныя страты (у цэнах 1941 г.) склалі 75 мільярдаў рублёў: эканоміка БССР была адкінута да ўзроўню 1928 г. Спалена 9,2 тыс. вёсак, вывезена 90 % станкоў і тэхнічнага абсталявання, 96 % энергетычных магутнасцей. Пасяўныя плошчы скараціліся на 43 %. Некалькі соцень тысяч чалавек пакінулі краіну як палітычныя эмігранты. Перамога стала магчымай толькі дзякуючы самаахвярнай дзейнасці савецкіх грамадзян на франтах і ў тыле ворага. У 1945 г. Беларусь страціла частку сваёй тэрыторыі: да Польшчы адышла частка Беластоцкай вобласці, а да Літвы – 5 раёнаў Віцебскай і Вілейскай абласцей
54. БССР на мижнароднай арэне ва умовах супратьборства дзвух сацыальна- палитычных систэм пасля другой сусветнай вайны 1940-1945 У 1944 г. БССР атрымала права знешніх зносін (такое права сярод савецкіх рэспублік мелі толькі Беларусь і Украіна). У 1945 г. яна стала адной з дзяржаў-заснавальніц Арганізацыі Аб’яднаных Нацый (ААН), у 1946 г. – Сусветнай арганізацыі аховы здароўя, у 1947 г. уступіла ў Сусветны паштовы саюз, у 1954 – Міжнародную арганізацыю працы і ЮНЕСКА, у 1970 г. – Сусветную арганізацыю інтэлектуальнай уласнасці. У канцы 1950-х – пач. 80-х гг. былі адкрыты пастаянныя прадстаўніцтвы БССР пры міжнародных арганізацыях у Нью-Йорку, Жэневе і Вене. БССР заключыла мірныя дагаворы з Германскай дэмакратычнай рэспублікай, Румыніяй, Балгарыяй, Фінляндыяй і Італіяй. У 1963 г. рэспубліка стала ўдзельніцай Дагавора аб забароне выпрабаванняў ядзернай зброі ў атмасферы, касмічнай прасторы і пад вадой. Праводзіліся выставы беларускай прадукцыі ў іншых краінах. Рос міжнародны гандаль і турызм. Міжнародная дзейнасць БССР істотна абмяжоўвалася палітыкай саюзнага кіраўніцтва, аднак яна спрыяла росту аўтарытэту рэспублікі ў свеце.Ва ўмовах дыктатарскага сталінскага рэжыму адсутнічала рэальная самастойнасць савецкіх рэспублік — БССР, УССР — у міжнародных справах. Аб гэтым сведчаць наступныя падзеі. Калі ў снежні 1948 г. Генеральная Асамблея ААН вырашала пытанне аб прыняцці Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека, то БССР была ў ліку тых дэлегацый, якія ўстрымаліся пры галасаванні. Сталінскаму рэжыму, пры якім масава нарушаліся правы чалавека, не патрэбны быў міжнародны акт, які зафіксаваў бы падыходы міжнароднага супольніцтва ў дадзенай сферы. Другая падзея, якая сведчыла аб адсутнасці рэальнай самастойнасці БССР у міжнародных справах, тычылася дагавора аб савецка-польскай мяжы, які быў заключаны 16 снежня 1945 г. без удзелу ўпаўнаважаных прадстаўнікоў БССР. У выніку рэспубліка страціла 17 раёнаў Беластоцкай вобласці з Беластокам і тры раёны Брэсцкай вобласці і атрымала ўзамен з польскага боку 15 вёсак, якія былі населены пераважна беларусамі. Такім чынам, савецка-польская граніца ў адпаведнасці з рашэннем Крымскай канферэнцыі прайшла прыкладна «па лініі Керзана» з адхіленнямі на карысць Польшчы да 30 км.
З другой паловы 50-х г. ХХст., пасля смерці Сталіна, складваюцца больш спрыяльныя магчымасці для ажыццяўлення міжнароднай дзейнасці БССР. Гэтаму спрыяла змякчэннне міжнароднай напружанасці ў выніку адмаўлення савецкага кіраўніцтва ад тэзіса аб непазбежнасці войнаў з капіталістычнымі краінамі, ад палітыкі жорсткай ізаляцыі ад астатняга свету, абвяшчэнню прынцыпу мірнага суіснавання дзяржаў з супрацьлеглымі грамадзянскімі сістэмамі. Разам з тым, да пачатку «перабудовы» працягвалася «халодная вайна» паміж сацыялістычнымі і капіталістычнымі краінамі. Такім чынам, выхад БССР на міжнародную арэну абумовіў некаторую актывізацыю яе знешнепалітычнай дзейнасці. Удзел Беларусі ў рабоце ААН аб’ектыўна меў станоўчае значэнне. Ён садзейнічаў росту цікавасці ў свеце да гісторыі і культуры беларускага народа, ўстанаўленню і развіццю кантактаў з іншымі краінамі, набыццю дыпламатычнага вопыту. Разам з тым, ва ўмовах адсутнасці рэальнага суверэнітэту рэспубліка не мела самастойнай пазіцыі ў міжнародных зносінах. Яе роля ў гэтай сферы зводзілася цэнтральным партыйна-дзяржаўным кіраўніцтвам СССР да падтрымання саюзных ініцыятыў.
55.Асноуныя тэндэнцыи развицця прамысловасти БССР у 1946-1985.У першую пасляваеннуюпяцігодку змянілася сама структура эканомікі Беларусі. Больш увагі надавалася цяжкайі энергетычнай прамысловасці. Былі пабудаваны новыя прадпрыемствы: аўтамабільны, трактарны, гіпсавы заводы, камвольны камбінат у Мінску, завод дарожных машын уЖодзіне, дываноў – у Віцебску і г. д. Аднак было адноўлена менш за 75 % жыллёвагафонду, марудна развіваліся лёгкая прамысловасць і вытворчасць спажывецкіх тавараў.Нягледзячына хуткія тэмпы росту і развіцця новых важных галін прамысловасці (хімічнай,нафтаперапрацоўчай, здабычы калійнай солі і г. д.), электрыфікацыю і газіфікацыю,прамысловасць апынулася ў няпростай сітуацыі. Савецкая эканамічная мадэль не былападрыхтавана да выкліку пачаўшайся навукова-тэхнічнай рэвалюцыі. Дрэннаразвіваліся сфера паслуг, будаўніцтва жыллёвага фонду, нарастаў дэфіцыт. Спробаўвесці тэрытарыяльную сістэму кіравання замест міністэрскай (1957) выклікала крызісу планаванні і ва ўнутрысаюзных гандлёвых адносінах. Першая палова 60-х гадоўадзначаецца відавочным пагаршэннем эканамічнай сітуацыі, якая выражалася ў нізкімузроўні прыросту прадукцыйнасці працы, зніжэнні капіталааддачы, рознічнагатавараабарота, рэнтабельнасці прадпрыемстваў, і у выніку – даходаў насельніцтва. У1961 г. новая праграма КПСС мела намер пабудаваць камунізм у СССР да 1980 г. Згэтага моманту партыйнае кіраўніцтва афіцыйна атрымала права адміністрацыйнага72кантролю. На працягу 1960–1970 гг. усе беларускамоўныя школы пераводзіліся нарускую мову навучання.У верасні 1965 г. чарговы пленум ЦК КПСС прыняў рашэнні аб зменах упрамысловасці. Замест створанай у 1957 г. тэрытарыяльнай сістэмы кіравання былазноў уведзена галіновая пад кіраўніцтвам асобных міністэрстваў. Удасканальваласясістэма планавання: асноўным паказчыкам работы прадпрыемства станавіўся аб’ёмрэалізаванай прадукцыі, што звярнула ўвагу на якасць выпускаемых тавараў.Пашыралася гаспадарчая самастойнасць прадпрыемстваў на аснове гасразліку(прадпрыемствы атрымалі магчымасць свабодна распараджацца часткай прыбытку, азначыць будаваць жыллё, дзіцячыя садкі, санаторыі для сваіх супрацоўнікаў, штопавялічвала стымуляванне працы), былі прыняты меры па барацьбе збезгаспадарчасцю, па лепшым выкарыстанні рэсурсаў.Пяцігодка 1966 – 1970 гг. была настолькі паспяховай, што потым атрымала
назву “залатой”. У БССР аб’ём вытворчасці прадукцыі прамысловасці ўзрос на 79%,сельскай гаспадаркі – на 45%. Дзякуючы нізкім коштам на паліва і з’яўленню новыхпрадпрыемстваў, у 70-я гг. ВНП БССР перасягаў адпаведныя паказчыкі большасцірэспублік Савецкага Саюза, а таксама Аўстрыі, Венгрыі і Балгарыі. Нягледзячы на гэта,узровень аплаты працы заставаўся даволі нізкім. Пры агульным росце ўзроўню жыццянасельніцтва павялічвалася колькасць дэфіцытных тавараў, паколькі пры планавайэканоміцы немагчыма прадказаць рэальную патрэбу ў асобных відах прадукцыі.Хранічнай праблемай заставалася нізкая якасць тавараў, іх небагаты асартымент.Планавая сістэма кіравання савецкай эканомікай не прымала нязвыклыя для сябеметады кіравання, а нарастанне канфрантацыі з заходнімі краінамі выдзвінула напершае месца праблему ўмацавання абароназдольнасці краіны. У краіне пачаўсяперыяд застою. Узмацніўся пераслед інакшдумаючых (дысідэнтаў). Аднак канцлагерыцяпер замяняліся на турмы і псіхіятрычныя шпіталі.
56. Асноуныя тэндэнцыи сельскай гаспадарки БССР у 1946-1985г.Амаль адразу пасля вызвалення Беларусі ў 1944 г. пачалося аднаўленне эканомікіБССР. У вызваленую Беларусь з іншых рэспублік СССР былі накіраваны тысячытрактароў і аўтамашын, дзесяткі тысяч галоў жывёлы. Толькі ў 1944 г. саюзнаекіраўніцтва выдаткавала на патрэбы эканомікі Беларусі 1200 млн. рублёў, былоперададзена 7 тыс. станкоў і іншага абсталявання. Дапамога мела надзвычай важны дляжыхароў Беларусі характар. Аднак, не трэба забываць, што летам 1941 г. многіяпрадпрыемствы таксама вывозіліся з тэрыторыі БССР на ўсход. У сельскай гаспадарцыадбывалася аднаўленне калгасаў. На захадзе рэспублікі, дзе ў 1939–1941 гг. былізроблены толькі першыя крокі ў накірунку калектывізацыі, улады абмяжоўвалімагчымасці прыватнага землекарыстання.У сакавіку 1946 г. СНК БССР ператварыўся ў Савет Міністраў. У верасні таго жгода быў зацверджаны план чацвёртай пяцігодкі. Дзякуючы гераічным намаганнямрабочых і калгаснікаў, да канца 1950 г. аб’ём валавай прадукцыі на 15 % пераўзышоўадпаведны паказчык 1940 г. У 1947 г. адмянялася карткавая сістэма размеркаванняпрадуктаў, адбылася грашовая рэформа. У немалой ступені гэта тлумачыццаэнтузіязмам і ахвярнай працай простых людзей, імкненнем зноў наладзіць мірнаежыццё. Аднак савецкія ўлады працягвалі кіравацца адміністрацыйнымі метадамі. Усельскага насельніцтва адбіралася самае неабходнае. Значна выраслі падаткі. У чэрвені1948 г. была прынята пастанова, якая дазваляла высылаць у аддаленыя раёны СССРтых, хто не жадаў адпрацоўваць амаль бясплатныя працадні.У 1949 – 1950 гг.праводзілася масавая калектывізацыя ў заходніх абласцях Беларусі, якаясуправаджалася “раскулачваннем”, рэпрэсіямі і высылкамі. Вёска, як і раней,разглядалася ў якасці донара індустрыялізацыі. У выніку па ўсіх важных паказчыках усельскагаспадарчай вытворчасці ў 1950 г. ўзровень 1940 г. не быў дасягнуты.Развіццё сельскай гаспадаркі адбывалася экстэнсіўнымі метадамі. У другой палове 1950–1960-х гг. многія беларускія юнакі і дзяўчаты актыўна ўдзельнічалі ў асваенні цалінных зямель Паўднёвага Урала, Паволжа, Сібіры і Казахстана. На Беларусі таксама пачалася актыўная меліярацыя, якая часцей за ўсё мела адмоўныя экалагічныя наступствы. Павялічылася колькасць жывёлы, але прадукцыйнасць жывёлагадоўлі заставалася нізкай. Развіццю сельскай гаспадаркі не садзейнічала дрэннае матэрыяльнае стымуляванне, абмежаванні прысядзібных надзелаў, незацікаўленнасць калгаснікаў у выніках працы. Дрэнна развіваліся сфера паслуг, будаўніцтва жыллёвага фонду, нарастаў дэфіцыт. Спроба ўвесці тэрытарыяльную сістэму кіравання замест міністэрскай (1957) выклікала крызіс у планаванні і ва ўнутрысаюзных гандлёвых адносінах. Першая палова 60-х гадоў адзначаецца відавочным пагаршэннем эканамічнай сітуацыі, якая выражалася ў нізкім узроўні прыросту прадукцыйнасці працы, зніжэнні капіталааддачы, рознічнага тавараабарота, рэнтабельнасці прадпрыемстваў, і у выніку – даходаў насельніцтва. У 1961 г. новая праграма КПСС мела намер пабудаваць камунізм у СССР да 1980 г. З гэтага моманту партыйнае кіраўніцтва афіцыйна атрымала права адміністрацыйнага 72 кантролю. На працягу 1960–1970 гг. усе беларускамоўныя школы пераводзіліся на рускую мову навучання.
57.Грамадска- палитычнае жыццё у БССР 1945-1985.У пасляваенныя гады ў СССР і БССР захоўвалася палітычная сістэма, якая склалася ў 20–30-я гады і была замацавана ў Канстытуцыі СССР 1936 г. і Канстытуцыі БССР 1937 г. Дэкларуючы на словах дэмакратычныя свабоды, палітычны рэжым па сутнасці сваёй заставаўся таталітарным.Першым крокам у вяртанні да мірнага жыцця (да даваеннай палітычнай арганізацыі) былі выбары ў Вярхоўны Савет СССР (1946), у Вярхоўны Савет БССР (1947) і мясцовыя Саветы рэспублікі (1948). Яны прайшлі пры высокай актыўнасці выбаршчыкаў, у святочнай атмасферы. Савецкія людзі галасавалі за прадстаўнікоў “непарушнага блока камуністаў і беспартыйных”, успрымалі гэтыя выбары як своеасаблівы паказчык вяртання да мірнага жыцця і звязвалі з імі надзеі на будучыню. Пачуццё гонару за сваю зямлю, якая адраджалася з попелу намаганнямі тысяч людзей, павялічвала пачуццё ўласнай годнасці народа, жаданне зрабіць новае пасляваеннае жыццё лепшым, святлейшым.Але ў пасляваенныя гады новая хваля рэпрэсій прыйшла на Беларусь – чарговыя арышты, дэпартацыі людзей на спецпасяленні і ссылку, абмежаванні на некаторыя віды дзейнасці і г.д. Рэпрэсіі праводзіліся з часу вызвалення рэспублікі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў па 1952 год. Асабліва яскрава гэта праявілася ў дзейнасці Л. Цанавы, які ўзначаліў органы дзяржаўнай бяспекі рэспублікі ў 1938–1951 гг., справе Севіча 1951 г. – Наркама асветы рэспублікі, кампаній, накіраваных супраць дзеячоў культуры і г.д.Вострай была палітычная сітуацыя ў заходніх абласцях Беларусі. Тут прадоўжылі ўзброеную барацьбу супраць савецкай ўлады групы асоб, якія супрацоўнічалі ў час акупацыі з фашыстамі, атрады Арміі Краёвай і іншыя. Становішча ўскладняла тое, што іх у пэўнай меры падтрымлівалі незадаволеныя сяляне, людзі, якія незаслужана пакутавалі ад рэпрэсій і проста з цяжкім, неадназначным лёсам. Гэта стварала ў некаторым сэнсе сацыяльную базу для антысавецкай барацьбы. Ахвярамі яе станавіліся не толькі партыйныя і камсамольскія актывісты, урачы, настаўнікі, ваенаслужачыя, але і звычайныя сяляне.Так, у лютым 1946 г. бандыты ўчынілі 120 забойстваў, 190 грабяжоў і 18 разбояў. Увосень гэтага ж года імі было здзейснена яшчэ 838 вылазак, у тым ліку 43 дыверсіі, 120 падпалаў. Трэба адзначыць, што дзейнасць большасці з гэтых груп і фарміраванняў мела не столькі палітычны, колькі крымінальны характар.Аднак складаная сітуацыя была не толькі ў заходніх раёнах. Зладзейска-грабежніцкія банды і групы дзейнічалі на ўсёй тэрыторыі рэспублікі. Яны не ставілі ніякіх палітычных мэтаў, проста рабавалі і забівалі. Так, толькі ў 1947 г. ў Мінскай вобласці органы міліцыі ліквідавалі 34 такія банды агульнай колькасцю 155 чалавек.Ліквідацыя крымінальных банд была завершана ў 1948 г.Смерць Сталіна 5 сакавіка 1953 г. падштурхнула даўно наспеўшы працэс аднаўлення грамадства. Ён закрануў усе сферы жыцця грамадства – палітычную, эканамічную, сацыяльную, духоўную. “Хрушчоўская адліга”, ХХ з’езд КПСС (1956 г.) з яго выкрываннямі культу асобы выклікалі глыбокія змены ў грамадска-палітычнай свядомасці. Гэта стала спрыяльнай глебай для ажыўлення навукі, літаратуры, мастацтва.Былі зроблены некаторыя намаганні па ўдасканаленню палітычнай сістэмы. Ужо ў 1953–1956 гг. было пачата правядзенне лініі на пашырэнне правоў саюзных рэспублік у дзяржаўным, эканамічным і культурным будаўніцтве.У першай палове 60-х гг. мела месца перабудова дзяржаўных і грамадскіх арганізацый па вытворчаму прынцыпу (прамысловыя і сельскія), але праз два гады быў адноўлены тэрытарыяльна-вытворчы прынцып іх пабудовы.Працэс аднаўлення грамадства, які разгарнуўся ў 50-я гады, востра паставіў задачу выпрацоўкі стратэгічнага курсу. Ім стала “разгорнутае будаўніцтва камунізму”, абгрунтаванае ў Праграме КПСС, якая была прынята на ХХІІ з’ездзе партыі (1961). Значныя паказчыкі эканамічнага росту, дасягнутыя да пачатку 60-х гадоў, высокія тэмпы сярэднегадовага прыросту нацыянальнага даходу, вялікія поспехі ў некаторых галінах (напрыклад, у асваенні космасу) прывялі да памылковых вывадаў праграмы аб стане эканомікі, грамадства наогул і аб іх магчымасцях у бліжэйшай будучыні. Былі дапушчаны пралікі ў выяўленні перспектыў як унутранага развіцця краіны (стварэнне матэрыяльна-тэхнічнай базы камунізму да 1980 г.), так і міжнародных абставін (вывад аб паглыбленні агульнага крызісу капіталізму).З другой паловы 70-х гадоў канцэпцыя пабудовы камунізму атрымала лагічны працяг у канцэпцыі развітога сацыялістычнага грамадства. Апошняя стала крыніцай дагматызму ў тэарэтычнай думцы.Эканамічныя рэформы 60-х гг. таксама патрабавалі дэмакратычных змен у жыцці грамадства. Толькі яны не наступілі. Дэмакратычныя працэсы былі заблакіраваны сіламі бюракратычнага кансерватызму. Грамадскі ўздым паступова змяніўся расчараваннем, і тэзіс аб пабудове развітога сацыялізму не толькі не змяніў грамадска-палітычную атмасферу, настрой людзей, але нават выклікаў іронію.З сярэдзіны 50-х гадоў неаднаразова рабіліся спробы павялічыць ролю Саветаў у кіраванні дзяржавай і грамадствам. Для таго каб зрабіць дэпутацкую дзейнасць больш выніковай, ствараліся пастаянныя камісіі на розных напрамках дзейнасйці. Так, у 1977 г. мясцовыя Саветы рэспублікі стварылі 10360 пастаяных камісій, у якія ўвайшлі 67093 дэпутатаў – 87% ад агульнай іх колькасці.Аднак рэальная ўлада знаходзілася ў руках партыйных камітэтаў. І наогул ўсё грамадска-палітычнае жыццё было строга рэгламентавана і цэнтралізавана.Кіруючай сілай беларускага грамадства з’яўлялася Кампартыя Беларусі. Яе колькасць павялічылася з 48,2 тыс. камуністаў у 1946 г. да 688 тыс. у 1985 г.Важную ролю ў палітычнай структуры і жыцці грамадства ігралі грамадскія арганізацыі – гэта перш-наперш прафсаюзы (яны павялічыліся з пасляваеннага часу з 350 тыс. да 5 млн. чалавек у сярэдзіне 80-х гг.), якія ўключалі ў сябе амаль ўсіх працуючых, і Ленінскі камуністычны Саюз моладзі (колькасць яго членаў пасля вайны была ледзь больш за 200000, к сярэдзіне 80-х – каля 1,5 млн. чалавек), які ахопліваў амаль усю моладзь. Аднак дзейнасць грамадскіх арганізацый была заарганізавана, цвёрда цэнтралізавана і паступова пачала пакідаць усё менш месца для ініцыятывы асобнага чалавека, актыўнасць іх членаў усё больш фармалізавалася.Трэба адзначыць, што сярод кіраўнікоў рэспублікі, нягледзячы на вельмі негатыўныя адносіны да былога партыйнага кіраўніцтва ў нашы дні, былі і даволі аўтарытэтныя, кампетэнтныя людзі. І сёння з павагай ўспамінаюць К.Т. Мазурава – першага сакратара ЦК КПБ з 1956 па 1965 гг., С.В. Прытыцкага – Старшыню Вярхоўнага Савета БССР з 1968 па 1971 гг., П.М. Машэрава – Першага Сакратара ЦК КПБ з 1965 па 1980 гг. і інш. Асабліва яскравай з’яўляецца асоба П.М. Машэрава, а перыяд яго кіраўніцтва – гэта перыяд развіцця эканомікі высокімі тэмпамі.Усплеск грамадскай актыўнасці быў звязаны з абмеркаваннем і прыняццем Канстытуцыі СССР 1977 г. і Канстытуцыі БССР 1978 г. Іх вартасцю была арыентаванасць на абарону сацыяльных гарантый людзей.