Статья: Фонетические особенности языка монгольской исторической хроники Erdeni tunumal neretu sudur (начало XVII века)

Внимание! Если размещение файла нарушает Ваши авторские права, то обязательно сообщите нам

torbei (tor-bei рождаться-PST.FC) `родился' [46r9] | toro`рождать(ся)' [1v8, 2r2, 2r13 и пр.; 24 примера] < *tora< *tore`id.' (ср. (1)) tirs (ur-s семя-PL) `семена' [53r8] | tires `потомки' [13r21, 13r26] < *ure `семя; потомок'

b. qayaly `ворота' [15v12] | qayaly-a `id.' [2v2] < *kahalga `id.'

Эпентеза гласных в непервых слогах

Текст ET в отдельных случаях демонстрирует такое явление, как эпентеза гласных в непервых слогах (10), окказионально встречающееся также в других доклассических и классических письменно-монгольских документах (см., например, [Heissig, 1976, S. 566-567; de Rachewiltz, 1982, p. 21; Chiodo, 2000, p. 25-26; Kiripolska, 2001, p. 35]). По-видимому, это явление можно связать с происходящей в современных вариантах монгольского языка ресиллабификацией, которая вызывает расщепление консонантных кластеров путем вставки фонетически редуцированных гласных, отсутствующих в фонологическом представлении словоформ (см. [Svantesson, 1995; Svantesson et al., 2005, p. 65-76; Janhunen, 2012, p. 40, 69-73, 76-78]). В таком случае ресиллабификацию следует признать довольно древним процессом, начало которого может относиться еще к протомонгольскому периоду (ср. [Janhunen, 2003, p. 9]).

(10) ayul<u>ja`являться на аудиенцию' [26r8] | ayulja`id.' [20v1, 21v2, 34r2 и пр.; 9 примеров] < *ahulja`id.'

bol<a>ya(bol<a>-ya становиться-CAUS) `делать' [41v23] | bolya`id.' [4r14, 7v25, 8r17 и пр.; 38 примеров] < *bolga`id.' bos<a>qa(bos<a>-qa вставать-CAUS) `устанавливать' [45r16] | bosqa`id.' [39r22, 44r19, 52v8]

deles<e>kui (deles<e>-ku-i бить-PTCP.NPST-SBVZ) `битье' [27v24] < *deles`бить'

sayul<a>y-a `ведро' [38r24] | письм.-монг. sayuly-a `id.' [L 659a] tatal<a>y-a `дань'[33vШ, 33v17] | tataly-a [10r23, 10v2, 11v5, 11v19] ~ tatalf-a [6v20] `id.'

Заключение

Анализ фонетических особенностей ET свидетельствует о том, что языковая система памятника демонстрирует яркий пример смешения лингвистических архаизмов и инноваций, характерного для сочинений переходного этапа между доклассическим и классическим периодами в развитии письменного монгольского языка. В ней присутствуют как архаичные особенности (окказиональное отсутствие лабиальной гармонии гласных), так и некоторые явно инновативные признаки (развитие контракционных долгих гласных, элизия гласных непервых слогов), а некоторые черты системы вокализма, по-видимому, следует считать древними общемонгольскими инновациями, возникшими если не в протомонгольский, то в ранний постпротомонгольский период (развитие лабиальной гармонии, ассимиляция гласных по подъему, предперелом *i, эпентеза гласных в непервых слогах). Фонетическая система ET во многом сближается с языком памятников рубежа XVI-XVII вв. в китайской транскрипции [Shimunek, 2014, p. 110-116; Рыкин, 2019] и письменно-монгольских документов доклассического и раннеклассического периодов [Weiers, 1969, S. 56-62; Heissig, 1976, S. 566-567; Chiodo, 2000, p. 25-29], которые также отражают попытки адаптации письменного языка к нормам разговорной речи. Еще в 1950 г. Н.Н. Поппе в статье об интервокальных комплексах в монгольских языках отмечал: "Даже классический письменный язык не оставался свободным в своей орфографии от разговорного влияния, а письменно-монгольский вокализм особенно часто отражает влияние разговорного языка" Even the classical language did not remain in its orthography free from colloquial influence and Script Mongol vocalism especially often reflects the influence of the spoken language). [Poppe, 1950, p. 5]. Исследованные нами факты вполне подтверждают эту характеристику.

Список сокращений

Глоссы

abl - аблатив caus - каузатив

cvb.ipfv - имперфективное (соединительное) деепричастие cvb.pfv - перфективное (разделительное) деепричастие DNV - суффикс, образующий глаголы от именных основ E - эпентетический сегмент FC - фактуальный

npst - непрошедшее (настоящее-будущее) время

PL - множественное число

POSS - посессив

PST - прошедшее время

ptcp - причастие

REC - реципрок

sbvz - субстантиватор

soc - социатив

Символы

|| - соответствует | - но; между тем как < - развилось из > - развилось в ^ - заимствовано из - или; чередуется с

Языки и диалекты

доклас. письм.-монг. - доклассический письменный монгольский язык др.-уйг. - древнеуйгурский язык перс. - персидский язык

письм.-монг. - письменный монгольский язык

скт. - санскрит

согд. - согдийский язык

ср.-монг. - среднемонгольский язык

ср.-перс. - среднеперсидский язык

ПТ - прототюркский

ПЦМ - протоцентральномонгольский

тох. А - тохарский А (восточнотохарский) язык

тох. Б - тохарский Б (западнотохарский) язык тюрк. - тюркские языки

Прочие

МФА - Международный фонетический алфавит AM - Asia Major. Leipzig, London

AOH - Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae. Budapest HJAS - Harvard Journal of Asiatic Studies. Cambridge MA UAJb - Ural-Altaische Jahrbucher. Wiesbaden

Список литературы

1. Владимирцов Б.Я. Сравнительная грамматика монгольского письменного языка и халхаского наречия: Введение и фонетика. Л.: Изд-во ЛВИ им. А.С. Енукидзе, 1929. XII, 437 с. (Ленинградский Восточный Ин-т им. А.С. Енукидзе; 33)

2. Дарбеева А.А. Историко-сопоставительные исследования по грамматике монгольских языков: Фонетика. М.: Наука, 1996. 173 с.

3. Кузьменков Е.А. Лабиальная ассимиляция в среднемонгольском // Вопросы языкознания. 1986. № 3. С. 118-123.

4. Поппе Н.Н. Монгольский словарь Мукаддимат ал-Адаб. М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1938. Ч. 1-2. 452 с. (Тр. / Ин-т востоковедения АН СССР; Т. 14)

5. Поппе Н.Н. Квадратная письменность. М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1941. 168 с., 3 вкл. (Тр. / Ин-т востоковедения АН СССР; Т. 21: История монгольской письменности; 1)

6. Рассадин В.И. Тюркские элементы в языке "Сокровенного сказания монголов" // "Тайная история монголов": источниковедение, история, филология / Отв. ред. Б.З. Базарова, П.Б. Коновалов. Новосибирск: Наука, 1995. С. 108-114.

7. Рыкин П.О. Рефлексы интервокальных комплексов *VgV и *VxV в монгольском диалекте словаря "Дада юй / Бэйлу июй" (конец XVI - начало XVII века) // Сибирский филологический журнал. 2019. № 1. С. 161-184.

8. Нацагдорж Ш. Манжийн эрхшээлд байсан Yеийн Халхын хураангуй туух (1691-1911) [Краткая история Халхи в период маньчжурского господства (16911911)]. Улаанбаатар: Улсын хэвлэлийн хэрэг эрхлэх хороо, 1963. 283 c.

9. Твмвртогоо Д. Монгол хэлний туухэн авиа ЗYЙн Yндэс [Основы исторической фонетики монгольских языков]. Нэмэн дэлгэруулсэн хоёрдугаар хэвлэл. Улаанбаатар: Соёмбо принтинг, 2017. 403 c.

10. Boke. Moyol kelen-u sudulul = Могэлэюй яньцзю [Исследование могольского языка]. Kokeqota: Obor Mongyol-un yeke suryayuli-yin keblel-un qoriy-a, 1996. 2, 8, 4, 410 с.

11. Chiodo E. The Mongolian Manuscripts on Birch Bark from Xarbuxyn Balgas in the Collection of the Mongolian Academy of Sciences. Pt. 1. Wiesbaden: Harrassowitz, 2000. 10, 305 p., facs. (Asiatische Forschungen; Bd. 137)

12. Elverskog J. The Jewel Translucent Sutra: Altan Khan and the Mongols in the Sixteenth Century. Leiden; Boston: Brill, 2003. xii, 388 p. (Brill's Inner Asian Library; Vol. 8)

13. Erdal M. Old Turkic Word Formation: A Functional Approach to the Lexicon. Wiesbaden: Harrassowitz, 1991. Vol. 1-2. XIV, 874 p. (Turcologica; Bd. 7)

14. ErdalM. A Grammar of Old Turkic. LeidenBoston: Brill, 2004. xii, 575 p. (Handbook of Oriental studies. Sect. 8: Central Asia; Vol. 3)

15. Heissig W. Die mongolischen Handschriften-Reste aus Olon sume, Innere Mongolei (16.-17. Jhdt.). Wiesbaden: Harrassowitz, 1976. X, 634 S. (Asiatische Forschungen; Bd. 46)

16. Janhunen J. On Breaking in Mongolic // Altaica Osloensia: Proceedings from the 32nd Meeting of the Permanent International Altaistic Conference, Oslo, June 12-16, 1989 / Ed. by B. Brendemoen. Oslo: Universitetsforlaget, 1991. P. 181-191.

17. Janhunen J. Proto-Mongolic // The Mongolic Languages / Ed. by J. Janhunen. London; New York: Routledge, 2003. P. 1-29. (Routledge Language Family Series; 5)

18. Janhunen J. Mongolian. Amsterdam; Philadelphia: Benjamins, 2012. XV, 320 p. (London Oriental and African Language Library; Vol. 19)

19. Jiyang Gen Siyung. Mongyol torol kelen-u abiyan-u qaricayuluysan sudulul [Сравнительное исследование фонетики монгольских языков]. Kokeqota: Obor Mongyolun arad-un keblel-un qoriy-a, 2016. [9], 13, [1], 3, [1], 340 p.

20. Jurungy-a. Erdeni tunumal neretu sudur orosiba [Сутра под названием Драгоценная ясность]. Kokeqota: Obor Mongyol-un arad-un keblel-un qoriy-a, 2013. [4], 2, 8, 242 p. (Erdeni neretu sudur-un ciyulyan)

21. Kara G. Late Mediaeval Turkic Elements in Mongolian // De Dunhuang a Istanbul: Hommage a J. R. Hamilton / Pres. par L. Bazin, P. Zieme. Turnhout: Brepols, 2001. P. 73-119. (Silk Road Studies; 5)

22. Kara G. Dictionary of Sonom Gara's Erdeni-yin Sang: A Middle Mongol Version of the Tibetan Sa skya Legs bshad: Mongol-English-Tibetan. Leiden; Boston: Brill, 2009. xii, 337 p. (Brill's Inner Asian Library; Vol. 23)

23. Kiripolska M. King Arthasiddhi: A Mongolian Translation of "The Younger Brother Don Yod" (Introduction, Transcription with Notes and Facsimile of the Copenhagen Manuscript Mong. 101). Wiesbaden: Harrassowitz, 2001. VIII, 152 p., 59 facs. (Asiatische Forschungen; Bd. 140)

24. Kollmar-Paulenz K. Erdeni tunumal neretu sudur: Die Biographie des Altan qayan der Tumed-Mongolen: Ein Beitrag zur Geschichte der religionspolitischen Beziehungen zwischen der Mongolei und Tibet im ausgehenden 16. Jahrhundert. Wiesbaden: Harrassowitz, 2001. XVI, 390 S. (Asiatische Forschungen; Bd. 142)

25. Kollmar-Paulenz K. Erdeni tunumal neretu sudur (Sutra Called Jewel-like Translucence): The Biography of the Altan Qayan of the Tumed-Mongols: A Word-Index of the manuscript preserved in the Institute for History and Literature of the InnerMongolian Academy for Social Sciences, Hohot. Bern, 2005. URL: https://www.relwi. unibe.ch/e40363/e355200/e551754/ErdeniTunumal_ger.pdf (дата обращения 02.01.2019).

26. Kuribayashi H. Some problems in the "breaking of i" in Mongolian // Олон Улсын Монголи Эрдэмтний IV их хурал = Четвертый Международный Конгресс монголоведов = Fourth International Congress of Mongolists / Ред. проф. А. Лувсандэндэв. Улаанбаатар: ШУА-ийн хэвлэл, 1985. P. 118-125.

27. Ligeti L. Monuments preclassiques: 1. XIIIe et XIVе siecles. Budapest: Akademiai Kiado, 1972. 294 p. (Monumenta linguae mongolicae collecta; 2)

28. Nugteren H. Mongolic Phonology and the Qinghai-Gansu Languages: Proefschrift ter verkrijging van de graad van Doktor aan de Universiteit Leiden. Utrecht: LOT, 2011. 563 p. (Landelijke Onderzoekschool Taalwetenschap = Netherlands Graduate School of Linguistics; 289)

29. Olmez M. Uyghurism in 'Phags-pa Documents (According to Tumurtogoo) // The Journal of Northern Cultures Studies = Бэйфан вэньхуа яньцзю 2018. Vol. 9. P. 1-18.

30. Poppe N. Das mongolische Sprachmaterial einer Leidener Handschrift // Изв. АН СССР. 1927. № 12/14. С. 1009-1040; 1927. № 15/17. С. 1251-1274; 1928. № 1. С. 55-80.

31. Poppe N. The Groups *uya and *uge in Mongol Languages. Helsinki: Suomalaisen Kirjallisuuden Seuran Kiijapainon Oy, 1950. 15 p. (Studia Orientalia; 14:8.)

32. Poppe N. Remarks on the Vocalism of the Second Syllable in Mongolian // HJAS. 1951. Vol. 14, no. 1/2. P. 189-207.

33. Poppe N. Introduction to Mongolian Comparative Studies. Helsinki: SuomalaisUgrilainen Seura, 1955. 300 p. (Memoires de la Societe Finno-Ougrienne; 110)

34. Poppe N. The Twelve Deeds of Buddha: A Mongolian Version of the Lalitavistara: Mongolian Text, Notes, and English Translation. Wiesbaden: Harrassowitz, 1967. 173 p., 65 pl. (Asiatische Forschungen; Bd. 23)

35. Rachewiltz I. de. The Preclassical Mongolian Version of the Hsiao-Ching (In Memoriam A. Mostaert, 1881-1971) // Zentralasiatische Studien. 1982. Bd. 16. P. 7-109.

36. Rybatzki V. Middle Mongol // The Mongolic Languages / Ed. by J. Janhunen. London; New York: Routledge, 2003a. P. 57-82. (Routledge Language Family Series; 5)

37. Rybatzki V. Intra-Mongolic taxonomy // The Mongolic Languages / Ed. by J. Janhunen. London; New York: Routledge, 2003b. P. 364-390. (Routledge Language Family Series; 5)

38. Secen C., Bayatur M., Sengge. Ordos aman ayalyun-u sudulul [Исследование ордосского говора]. Kokeqota: Obor Mongyol-un arad-un keblel-un qoriy-a, 2002. 4, 18, 388 p.

39. Shimunek A. The Phonology and Lexicon of Early Modern Mongolian and Late Southern Middle Mongol as Documented in a 17th century Ming Chinese-Mongolian Dictionary // Ming Qing Yanjiu. 2014. Vol. 18. P. 97-130.

40. Svantesson J.-A. Cyclic syllabification in Mongolian // Natural Language & Linguistic Theory. 1995. Vol. 13, iss. 4. P. 755-766.

41. Svantesson J.-A., Tsendina A., Mukhanova Karlsson A., Franzen V. The Phonology of Mongolian. Oxford: Oxford University Press, 2005. XIX, 314 p. (The Phonology of the World's Languages)

42. Weiers M. Untersuchungen zu einer historischen Grammatik des praklassischen Schriftmongolisch. Wiesbaden: Harrassowitz, 1969. VIII, 238 S. (Asiatische Forschungen; Bd. 28)

43. Список источников и словарей

44. ЭСТЯ 1989 - Этимологический словарь тюркских языков: Общетюркские и межтюркские основы на буквы "Ж" "Ж", "Й" / Отв. ред. Л.С. Левитская. М.: Наука, 1989. 294 с.

45. Abhi - Ceгаито Масахиро Й±ЯЙ. Кодай уйгурубун Абидацумакусярондзицугисо но кэнкю = Studies in the Uighur Version of the Abhidharmakosabhasya-hka Tattvartha. Vol. 1-3. Киото ^#№: Сёкадо feWS, 1991-1993. xiv, 344, x, 414, viii, 502 p.

46. BT I - Hazai G., Zieme P. Fragmente der uigurischen Version des "Jin'gangjing mit den Gathas des Meister Fu", nebst einem Anhang von T. Inokuchi: Mit 61 Faksimiles auf 40 Tafeln. Berlin: Akademie-Verlag, 1971. 86 S., 40 Taf. (Schriften zu Geschichte und Kultur des Alten Orients 3: Berliner Turfantexte 1)

47. BT II - Rohrborn K. Eine uigurische Totenmesse: Text, Ubersetzung, Kommentar: Mit 64 Faksimiles auf 64 Tafeln. Berlin: Akademie-Verlag, 1971. 64 S., 64 Taf. (Schriften zur Geschichte und Kultur des Alten Orients; 4: Berliner Turfantexte; 2)

48. BT III - Tezcan S. Das uigurische Insadi-Sutra: Mit 69 Faksimiles auf 69 Tafeln. Berlin: Akademie-Verlag, 1974. 107 S., 69 Taf. (Schriften zur Geschichte und Kultur des Alten Orients; 6: Berliner Turfantexte; 3)

49. BT V - Zieme P. Manichaisch-turkische Texte: Texte, Ubersetzung, Anmerkungen: Mit 178 Faksimiles auf 56 Tafeln. Berlin: Akademie-Verlag, 1975. 90 S., 56 Taf. (Schriften zur Geschichte und Kultur des Alten Orients: Berliner Turfantexte; 5.)

50. BT VII - Kara G., Zieme P. Fragmente tantrischer Werke in uigurischer Ubersetzung: Mit 82 Faksimiles auf 49 Tafeln. Berlin: Akademie-Verlag, 1976. 112 S., 49 Taf. (Schriften zur Geschichte und Kultur des Alten Orients: Berliner Turfantexte; 7)

51. BT VIII - Kara G., Zieme P. Die uigurischen Ubersetzungen des Guruyogas "Tiefer Weg" von Sa-skya Pandita und der Manjusrmamasamglti: Mit 90 Faksimiles auf 50 Tafeln. Berlin: Akademie-Verlag, 1977. 148 S., 50 Taf. (Schriften zur Geschichte und Kultur des Alten Orients: Berliner Turfantexte; 8)

52. BT IX - Tekin §. Maitrisimit nom bitig: Die uigurische Ubersetzung eines Werkes der buddhistischen Vaibhasika-Schule. T. 1-2. Berlin: Akademie-Verlag, 1980. 264, 187 S. (Schriften zur Geschichte und Kultur des Alten Orients: Berliner Turfantexte; 9) BT XXXVII - Wilkens J. Buddhistische Erzahlungen aus dem alten Zentralasien: Edition der altuigurischen Dasakarmathavadanamala. Bd. 1-3. Turnhout: Brepols, 2016. 1511 S., 250 Abb. (Berliner Turfantexte; 37)

53. ET - монгольская хроника Erdeni tunumal neretu sudur `Сутра под названием Драгоценная ясность' (ок. 1607)

54. HT III - Olmez M., Rohrborn K. Die altturkische Xuanzang-Biographie III: Nach der Handschrift von Paris, Peking und St. Petersburg sowie nach dem Transkript von Annemarie v. Gabain herausgegeben, ubersetzt und kommentiert. Wiesbaden: Harrassowitz, 2001. VIII, 188 S. (Veroffentlichungen der Societas Uralo-Altaica; Bd. 34, T. 7) HT V - Dietz S., Olmez M., Rohrborn K. Die altturkische Xuanzang-Biographie V: Nach der Handschrift von Paris und St. Petersburg sowie nach dem Transkript von Annemarie v. Gabain ediert, ubersetzt und kommentiert. Wiesbaden: Harrassowitz, 2015. VII, 382 S. (Veroffentlichungen der Societas Uralo-Altaica; Bd. 34, T. 11)

55. HT VII - Rohrborn K. Die altturkische Xuanzang-Biographie VII: Nach der Handschrift von Leningrad, Paris und Peking sowie nach dem Transkript von Annemarie v. Gabain herausgegeben, ubersetzt und kommentiert. Wiesbaden: Harrassowitz, 1991. [6], 265 S. (Veroffentlichungen der Societas Uralo-Altaica; Bd. 34, T. 3)

56. HT VIII - Rohrborn K. Die altturkische Xuanzang-Biographie VIII: Nach der Handschrift von Paris, Peking und St. Petersburg sowie nach dem Transkript von Annemarie v. Gabain herausgegeben, ubersetzt und kommentiert. Wiesbaden: Harrassowitz, 1996. [6], 272 S. (Veroffentlichungen der Societas Uralo-Altaica; Bd. 34, T. 5)

57. HT IX - Aydemir H. Die altturkische Xuanzang-Biographie IX: Nach der Handschrift von Paris, Peking und St. Petersburg sowie nach dem Transkript von Annemarie v. Gabain ediert, ubersetzt und kommentiert. Bd. 1-2. Wiesbaden: Harrassowitz, 2013. X, 494 S. (Veroffentlichungen der Societas Uralo-Altaica; Bd. 34, T. 10)

58. HT X - Mirsultan A. Die altturkische Xuanzang-Biographie X: Nach der Handschrift von Paris, Peking und St. Petersburg sowie nach dem Transkript von Annemarie v. Gabain ediert, ubersetzt und kommentiert. Wiesbaden: Harrassowitz, 2010. 360 S. (Veroffentlichungen der Societas Uralo-Altaica; Bd. 34, T. 9)

59. Ph - монгольские памятники на квадратном письме (XIII-XIV вв.)

60. EDT - Clauson G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Oxford University Press, 1972. xlviii, 989 p.

61. L - Haltod M., Hangin J. G., Kassatkin S., Lessing F. D. Mongolian-English Dictionary / Ed. by F. D. Lessing. Berkeley -Los Angeles: University of California Press, 1960. xv, 1217 p.

62. TMEN - Doerfer G. Turkische und mongolische Elemente im Neupersischen: Unter besonderer Berucksichtigung alterer neupersischer Geschichtsquellen, vor allem der Mongolenund Timuridenzeit. Bd. 1-4. Wiesbaden: Steiner, 1963-1975. XLVIII, 557, 671, 670, 640 S.

63. UWb NB II/1 - Rohrborn K. Uigurisches Worterbuch: Sprachmaterial der vorislamischen turkischen Texte aus Zentralasien. Neubearbeitung. II. Nomina-PronominaPartikeln. Bd. 1: a - asvik. Stuttgart: Steiner, 2015. XXVI, 307 S.

64. References

65. Boke. Moyol kelen-u sudulul = Mogeleyu yanjiu [Studies of Moghol].

66. Kokeqota, Obor Mongyol-un yeke suryayuli-yin keblel-un qoriy-a, 1996, 2, 8, 4, 410 p.

67. Chiodo E. The Mongolian Manuscripts on Birch Bark from Xarbuxyn Balgas in the Collection of the Mongolian Academy of Sciences. Wiesbaden, Harrassowitz, 2000, pt. 1. 10, 305 p., facs. (Asiatische Forschungen; Vol. 137.)