Материал: UMK_Umumiy_astronomiya_Fizika

Қўшимча адабиётлар

28. Sh.M.Mirziyoyev. “Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz”. Toshkent: “O’zbekiston”, 2016. – 56 b.

29. Sh.M.Mirziyoyev. “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib – intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak”. Toshkent: “O’zbekiston”, 2017. – 104 b.

30. Sh.M.Mirziyoyev. “Qonun ustivorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi”. Toshkent: “O’zbekiston”, 2017. – 48 b.

31. Sh.M.Mirziyoyev. “Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz”. Toshkent: “O’zbekiston”, 2017. – 488 b.

32. Нуритдинов С.Н, Гайнуллина Э.Р. Общая астрономия: задачи и упражнения, Т.: НУУз, 2006

33. Ulug’bek ilmlari, tom 3, 2014

34. Даффет-Смит П. Практическая астрономия с калькулятором, М.: Мир, 1987

35. Дагаев М.М. Лабораторный практикум по курсу общей астрономии, М., Высшая школа, 1972

36. Мамадазимов М. Сферик ва амалий астрономиядан масалалар тўплами, Т., Ўқитувчи, 1977

37. Ziyahanov R.F., Astrometriya va kosmik dasturlar, UzMU, 2005

38. Физика Космоса. Маленькая энциклопедия. Под. ред. Р.Сюняева, М.: Наука, 1986

39. Нуритдинов С.Н. Сомон Йўли физикаси, Тошкент, 1989

Интернет сайтлари

40. Курс общей астрономии, http://zipsites.ru/human/astronom_kurs/

41. ”Astronomy on line” (www.eso.org/outreach/spec-prog/aol/, www.astrolab.ru/)

42. Кўргазмали рангли расмлар (http:astronet.ru.)

43. Вселенная в компьютере, http://ziv.telescopes.ru/rubric/astronomy/ index.html?pub=1

44. http://www.msu.ru/

45. http://zipsites.ru/human/astronom_kurs/

Баҳолаш жадвали

1 ва 2-семестрларда

*Изоҳ. Назоратлар саволлари 5 баллик тизимида қуйидаги мезонларга асосан баҳоланади.

1. ОН лар мос равишда 20 та қисқа жавобли тезкор саволдан иборат варианттлар тузилади.

2. Якуний назорат вариантлари ҳам маъруза, ҳам амалий машғулотлар мавзуларини қамраб олган ҳолда шакллантирилган. Саволлар сонидан келиб чиққан ҳолда ОН вариант каби баҳоланиши мумкин.

Талабалар билимини баҳолаш мезонлари

а) “5” (аъло) баҳо учун талабанинг билим даражаси қуйидагиларга жавоб бериши лозим:

• Ҳулоса ва қарор қабул қилиш;

• Ижодий фикрлай олиш;

• Мустақил мушоҳада юрита олиш;

• Олган билимларини амалда қўллай олиш;

• Моҳиятини тушуниш;

• Билиш, айтиб бериш;

• Тасаввурга эага бўлиш;

б) “4” (яхши) баҳо учун талабанинг билим даражаси қуйидагиларга жавоб бериши лозим:

• Мустақил мушоҳада юрита олиш;

• Олган билимларини амалда қўллай олиш;

• Моҳиятини тушуниш;

• Билиш, айтиб бериш;

• Тасаввурга эага бўлиш;

в) “3” (қониқарли) баҳо учун талабанинг билим даражаси қуйидагиларга жавоб бериши лозим:

• Моҳиятини тушуниш;

• Билиш, айтиб бериш;

• Тасаввурга эага бўлиш;

г) талабанинг билим даражаси “2” (қониқарсиз) деб қуйидаги холларда баҳоланади:

• Аниқ тасаввурга эга бўлмаслик;

• Жавобларда хатоликларга йўл қўйилганлик;

• Билмаслик.

I semestr Ma’ruza materiallari

1-Ma’ruza. Kirish. “Umumiy astronomiya” fanining maqsad va vazifalari. Uning boshqa fanlar bilan bog'liqligi. Astronomiyaning zamonaviy bo'limlari.

§ 1. Astronomiya fani: vazifalari va amaliy ahamiyati

Bulutsiz kechada shahar tashqarisida bizlardan ancha olislarda joylashgan joylarda yulduzli osmonni tiniq ko'rishimiz mumkin (1.1-rasm). Shu orqali osmondagi bu minglab yorug’lik manbalari asrlar davomida odamzodni o'ziga qanday jalb qilganini tushunish qiyin emas. Quyoshdan keyin tungi osmonda o'ziga yarasha “shoh” bo'lgan va doimo o'zining fazalarini o'zgartirib turuvchi Oy odamlar e'tiborini jalb etuvchi osmon obyektidir. Yulduzlar o'zgarmasdek bo'lib ko'rinadi, faqatgina ayrim nisbatan ravshan obyektlar – sayyoralar yulduzlarga nisbatan harakatlanishini kuzatish mumkin.

Astronomiya (yunoncha ἀστρονομία so’zidan olingan bo’lib, u ἀστήρ, ἄστρον (aster, astron) yulduz va νόμος (nomos) qonun degan ma’noni bildiradi) – Koinot jismlari va ular sistemalarining fizik holati hamda tarkibini, ko`rinma va haqiqiy harakatini, paydo bo`lishi, tuzilishi va evolutsiyasini o`rganuvchi fandir. U eng qadimiy fanlardan biri bo`lib, insonning moddiy hayot talablari asosida paydo bo`lgan va rivojlanib kelgan. Odamlar juda qadim zamonlardayoq osmon jismlari, jumladan, Quyosh, Oy va sayyoralarning harakatlarini o‘rganib, Yerda fasllar almashinuvi, Oy fazalari, hatto tutilishlarni ham oldindan bilishgacha erishganlar. Kromanon odamlariga tegishli suyaklar topilgandan keyin ma’lum bo’lishicha, ularda 30000 yil avval Oy fazalari aks ettirilgan o’yilmalar borligi aniqlangan. Boshqa tomondan, qishloq ho’jaligi ishlari uchun yil fasllarini kelish muddatlarini bilish o’ta muhim bo’lgan. Shuningdek, diniy marosimlar va bashoratlar osmon jismlarining joylashishlariga asoslangan holda aniqlangan. Shular orqali o’lchaslar aniqligi oshib borgan va odamlar osmon jismlarining harakatini oldindan hisoblab berishni o’rganib olishgan.

Fan sayyoralar va ularning yo`ldoshlarini, Quyosh va yulduzlarni, sayyoralararo va yulduzlararo mayda jism (kometalar, asteroidlar va h.k.) larni, gaz va chang tumanliklarini, tabiiy va sun`iy yo’ldoshlar orbitalarini o`rganadi. Uning tadqiqotlari natijasida materiyaning yangi holatlari va fizik tabiati bilan noyob xususiyatlarga ega bo`lgan yangi obyektlari kashf qilinadi va o`rganiladi. Bunga misol tariqasida, pulsarlar, barsterlar, kvazarlar, lasertidalar, qora o`ralar, relikt nurlanish, gravitatsion to`lqinlar va boshqalarni aytib o`tish mumkin.

Qator fundamental fanlarning (fizika, matematika, mexanika) rivojlanishida astronomiyaning hissasi kattadir. Astronomiyaning bir necha bo`limlari xalq xo`jaligi rivojlanishida ham katta ahamiyatga ega. Masalan, suv kemalarda suzish davrida, kemalarning port va qirg’oqlardan uzoqlashishi kattalashgan. Shunda kemaning joylashishini aniqlash masalasi katta muammolarni tug’dirgan. Astronomlar bu muammoni hal etishda amaliy yechimlarni taklif qilishgan. Ushbu masalalarning yechilishi XVII-XVIII asrlarda astronomiyaning eng dolzarb masalalaridan biri bo’lib kelgan. O’sha vaqtlarda sayyora va boshqa osmon jismlarining harakat jadvallari chop etilgan. Jadvallar Kopernik, Brage, Kepler, Galiley va Nyutonlar tomonidan ochilgan sayyoralar harakat qonunlariga asoslagan.

Astronomik tadqiqotlar rijovlanishi odamlarning dunyoqarashini, fikrlarini geosentrik, antroposentrik konsepsiyalardan zamonaviy qarashlar tomonga o’zgartirgan. Cheksiz Koinotda odam va Yer o’ta kichik rolni o’ynashini tushunishgan. Astronomiya insonga tabiatdagi real masshtablarni anglab olishni o’rgatgan. Astronomik usullar bilan Yerdagi yoki fazodagi istalgan joyning aniq koordinatlarini topish, vaqtni aniqlash, Yerning o`z o`qi atrofida aylanishining notekisliklarini berib borish, kuzatuvchi turgan joyning harakatini tekshirib, zilzilalar qonuniyatini o`rganish, kosmik apparatlar harakatiga Quyosh sistemasi jismlarining ta`sirini hisoblab bera olish, ularni yulduzlarga nisbatan oriyentirlash kabi qator ishlarni misol tariqasida keltirish mumkin.

Tabiiy fanlar ichida boshqa fanlardan farqli ravishda astronomlar osmon jismlari bilan bevosita tajribalar o‘tkazish imkoniga ega emaslar. Shundan kelib chiqib, astronomiya fani kuzatish fani deyiladi, chunki osmon jismlarining tabiatiga tegishli barcha xulosalar, asosan, kuzatish materiallarini o‘rganish yordamida olinadi. Bu sohada oxirgi yillarda kosmik kuzatishlar va sun’iy yo’ldoshlarning hissasi oshishiga qaramay, kuzatuvlarning aksariyat qismi Yerda joylashgan observatoriyalarda olinadi. Yaxshi observatoriyalar odatda baland tog’ tepaliklarida joylashadi. 1.2-rasmda shunday joylarning biri – Chilidagi Paranal tog’ida Evropa VLT (Very Large Telescope – Juda katta teleskop) teleskopi joylashgan observatoriyasi misol qilib ko’rsatilgan.

Koinotdagi obyektlarni o‘rganishda fan o‘z oldiga asosan quyidagi vazifalarni qo‘yadi:

- Koinot obyektlarining fazodagi ko‘rinma holati va harakatlarini, bu ma’lumotlar asosida ularning haqiqiy harakatlarini o‘rganish, ulargacha masofalarni, ular o‘lchamlari hamda massalarini aniqlash;

- Koinot jismlarining ichki va tashqi tuzilishini, kimyoviy tarkibini, ulardagi fizik sharoitlarini tadqiq etish;

- Koinot obyektlari va ular sistemalarining kelib chiqishi va evolyusiyasini o‘rganish.

Ko‘rinma holat va harakatlariga tegishli masalalar juda qadimdan o‘rganila boshlangan. Ayniqsa, osmon mexanikasining asosiy qonunlari Kepler va Nyuton tomonidan kashf etilgandan so‘ng bu sohada katta yutuqlarga erishildi.

Koinotdagi jismlarning fizik tabiatini tadqiq etish uncha katta bo‘lmagan davr ichida amalga oshirilib, asosan oxirgi bir necha o‘n yillar ichida bu sohada yangi usullarni qo‘llash va quvvatli teleskoplarning ishga tushirilishi evaziga muhim va salmoqli natijalar qo‘lga kiritilgan.

Oxirgi vazifa oldingi ikkita vazifalardan ham murakkabdir. Undagi masalalrning echilishi bir necha yuz yillar, hatto ming yillar davomida yig‘ilgan materiallarni o‘rganish, tahlil qilish bilan bog‘liq. Shuning uchun ham hozircha bu sohadagi bilimlarimiz farazlar, taxminlar va gipotezalar bilan cheklanadi, xolos.

Astronomiya fundamental fan bo’lib, uning rivojlanishi birinchi navbatda odamning qiziqishi, tabiat va Koinot haqida yanada ko’proq ma’lumot olish istagi bilan asoslanadi. Astronomiya ilmiy dunyoqarashning rivojlanishida muhum ahamiyatga egadir.

§ 2. Astronomiyaning zamonaviy bo’limlari

Zamonaviy astronomiya Koinotni yaxlit holda hamda uni tashkil etuvchi moddani turli shakldagi energiyalar ko’rinishida o’rganadi. Astronomlar Koinot tarkibini elementar zarralar va molekulalardan (massalari 10^-30 kg) boshlab gigant galaktikalar to’dalarigacha (massalari 10⁵⁰ kg) bo’lgan masshtablarda o’rganadi. Shu bois, astronomiya turli mezonlar bo’yicha har hil yo’nalishlarga bo’linishi mumkin. Bu bo’linish yoki qo’llaniladigan usullarga yoki olib boriladigan tadqiqot ob’yektlariga qarab olib boriladi. Masalan, yaqin-yaqinlargacha astronomiya 6 bo`limdan iborat edi. Hozirgi zamon astronomiya fani o`z taraqqiyoti natijasida bir-biri bilan chambarchas bog`liq bo’lgan quyidagi bo`limlardan tashkil topgan.

Astrometriya. Astrometriya ixtiyoriy osmon jismlari vaziyatlarini va xususiy harakatlarini aniqlash, vaqtni o`lchash, Yerning o`z o`qi atrofida aylanishi, uning sirtidagi maxsus nuqtalar koordinatasini topish, bu ma`lumotlarni matematik yoki statistik tahlil qilish kabi masalalar bilan shug`ullanadi. Uning eng asosiy vazifalaridan biri fazoda koordinatlarning inersial sistemasini tuzishdan iborat. Astrometriyaning nazariy asosini sferik astrometriya yo`nalishi tashkil qiladi. Bundan tashqari, u fundamental, fotografik va meridian astrometriya tarmoqlariga ham ega bo`lib, ular amaliy astrometriyani tashkil qiladi. Ushbu tarmoqlar usullari geodeziya hamda dengiz va kosmik yo`ldosh navigasiyalarida keng qo`llanadi.

Osmon mexanikasi. Quyosh sistemasiga kiruvchi har qanday jismlar harakati, o`zaro ta`siri va orbitalarini o`rganuvchi bo’limga osmon mexanikasi deyiladi. Bu fan Yerning sun`iy yo`ldoshlari, kosmik apparatlar, sayyoralar va mayda jismlar xarakatlarining nazariyalarini yaratish, ushbu jismlar shakli, Quyosh sistemasining barqarorligi kabi masalalar bilan bevosita shug`ullanadi. Kosmonavtika dasturlari, rejalari va talablari oshib borgani sari osmon mexanikasi fani ham jadallik bilan rivojlanib bormoqda. Bugun unda turli tarmoqlar mustaqil rivojlanmoqda, masalan sayyoralar harakat nazariyasi, geostasionar harakat nazariyasi, asteroidlar harakat nazariyasi va boshqalar.

Astrofizika. Bu bo’lim zamonaviy astronomiyaning eng yirik va faol rivojlanayotgan bo`limi hisoblanib, Koinotning barcha jismlari fizik holati, spektri, tuzilishi, ichki qatlamlarida ro`y berayotgan jarayonlar tabiati va boshqa qator fizik xususiyatlarini o`rganadi. Astrofizika amaliy va nazariy qismlardan iborat. Birinchisi astrofizik kuzatuv va olingan ma`lumotlarini tahlil qilish usullarini ishlab chiqish, osmon jismlari va ular orasidagi muhitni kuzatish va ma`lumotlar bankini tuzish hamda tadqiqot natijasida yoritgichlarning fizik ko`rsatgichlarini aniqlash masalalari bilan shug`ullanadi. Nazariy astrofizika esa, Koinot jismlarida kuzatilayotgan fizik jarayonlarining tabiati va sabablarini tushintirib berib, obyekt modelini tuzadi hamda uning evolutsiya qonuniyatlarini o’rganadi.

Bugungi kunda astrofizikaning tadqiqot obyektlari va qo`llanadigan usullari turlicha bo`lgani tufayli u o`z navbatida bir qator ilmiy yo`nalishlardan tashkil topgan: Quyosh fizikasi; sayyoralar fizikasi; kichik jismlar fizikasi; o`zgaruvchan yulduzlar fizikasi; yulduzlar evolutsiyasi; Galaktika astrofizikasi; yulduzlararo muhit fizikasi; plazma astrofizikasi; relativistik astrofizika; gamma nurlar astrofizikasi; rentgen astronomiyasi; ultrabinafsha astronomiya; infraqizil astrofizika; astrofotometriya; astrospektroskopiya; galaktikalar fizikasi va boshqalar.

Yulduzlar (yoki Galaktika) astronomiyasi. Galaktikamizdagi yulduzlar, gaz-chang bulutlari hamda yulduz to`dalarining harakatlari, ularning fazoviy va fizik xarakteristikalari bo`yicha statistik taqsimoti, evolutsiyasi, beqarorligi kabi masalalar bilan yulduzlar astronomiyasi bo`limi shug`ullanadi. Bu bo`lim mustaqil ravishda shakllangan davrda hali bizning Galaktikamiz tuzilishi va evolutsiyasiga oid jiddiy natijalar qo`lga kiritilmagan, yechilmagan savollar esa juda ko`p edi. Ushbu savollarga javob axtarish maqsadida bu bo`lim mutaxassislari qo`shni galaktikalarni tadqiq qilganlar. Natijada Galaktikadan tashqi astronomiya yo`nalishi vujudga kelib, u yulduz astronomiyasi bo`limini astrofizikaga yaqinlashtirgan. Shu sababli, yulduzlar astronomiyasi bugungi kunda Galaktika astronomiyasi deb ataladi. Yulduzlar astronomiyasi tarkibi klassik nuqtai nazardan, umumiy holda, uch tarmoqdan iborat: yulduzlar statistikasi, yulduzlar kinematikasi, yulduzlar sistemasi dinamikasi va evolutsiyasi.