Нормал юлдузлар. Юлдузларнинг спектрлари ва спектрал синфлари. Колориметрия. Спектр – ёрқинлик диаграммаси. Юлдузларнинг ўлчамларини аниқлаш усуллари. Радиус – ёрқинлик – масса муносабати. Юлдузларнинг ички табиати ва тузилиши. Юлдузларнинг атмосфералари. Планетар туманликлар. Қўшалоқ системалар. Визуал қўшалоқ юлдузлар. Тўсилувчан ўзгарувчан юлдузлар. Спектрал қўшалоқ юлдузлар. Эруптив ўзгарувчанлар. Пульсарлар – нейтрон юлдузлар. Қора ўралар.
Сомон Йўли галактикаси ва унинг ички тузилиши. Галактикамиз ташкил этувчилари ва юлдузлар тақсимоти. Қуёш системаси ҳаракати. Юлдузларнинг тарқоқ ва шарсимон тўдалари. Галактиканинг айланиши. Юлдузлараро чанг ва газ. Спирал тармоқлар. Галактикамиз ядроси тузилиши. Галактика тожи ва магнит майдони.
Галактикадан ташқи астрономия
Галактикаларнинг Хаббл классификацияси. Галактикалар махаллий гуруҳи. Галактикаларгача масофани аниқлаш. Галактикалар таркиби ва физик хоссалари. Галактикалар тўдалари. Ўзаги фаол галактикалар. Радиогалактикалар. Квазарлар. Гравитацион линзалар.
Космогония муаммолари. Юлдузларнинг келиб чиқиши ва эволюцияси. Галактикаларнинг келиб чиқиши ва эволюцияси. Экзосайёралар. Сайёраларнинг келиб чиқиши. Қуёш системасининг келиб чиқиши ва бошланғич эволюцияси. Космологик принцип. Коинотнинг бир жинсли изотроп модели. Катта портлаш. Коинотнинг иссиқ модели. Қорамтир энергия.
Амалий машғулот дарсларида талабалар асосий маъруза мавзулари бўйича олган билим ва кўникмаларини амалий масалалар ечиш орқали янада бойитадалар. Шунингдек, дарслик ва ўқув қўлланмалар асосида талабалар билимларини мустахкамлашга эришиш, тарқатма материаллардан фойдаланиш, илмий мақолалар ва тезисларни чоп эттириш орқали талабалар билимини ошириш, масалалар ечиш, мавзулар бўйича кўргазмали қуроллар тайёрлаш ва бошқалар тавсия этилади. Амалий машғулотлар тегишли бўлимлар бўйича масалалар ечиш орқали амалга оширилади.
Амалий машғулотлар тахминий тавсия этиладиган мавзулар:
Сферик астрономия
Осмон механикаси элементлари: сайёралар ҳаракати
Амалий астрономия. Ер ва Ой системаси
Астрономик кузатувлар, қурилмалар ва телескоплар
Қуёш ва унинг тизими физикаси
Юлдузлар спектри ва қўшалоқ юлдузлар
Сомон Йўли ва юлдуз тудалари
Галактикалар
Космогония ва космология
Изоҳ: Фан ишчи дастурини шакллантириш жараёнида мазкур машғулот учун ўқув режада кўрсатилган соатлар ҳажмига мос амалий машғулотлар мавзулари рўйхати шакллантирилади.
Ушбу машғулот тури ўқув дастуридаги бўлимларга тегишли лаборатория ишларини бажариш, оптик қурилмалар билан бевосита танишиш, юқори аниқликда натижалар олиш, тажриба натижаларини ҳисоблаш, графиклар чизиш ва тегишли хулосалар чиқариш орқали амалга оширилади. Лаборатория ишлари талабанинг ушбу фандан олган билимларга таянилган ҳолда бевосита ўқитувчининг рухсати билан амалга оширилади.
Лаборатория ишлари сифатида қуйидагилар тавсия этилади.
Юлиан кунлари
Ёритгичларнинг соат бурчакларини ва вақт моментларини ҳисоблаш
Қуёшнинг чиқиш ва ботиш моментларини ҳамда азимутларини ҳисоблаш
Қуёш цикли
Юлдузларнинг массаси, ўлчамлари ва зичлиги
Юлдузлар фотометрияси
Vireo виртуал лабораториялар тўпламидаги “Юлдузларнинг туташ спектрида интенсивликни текшириш”
Vireo виртуал лабораториялар тўпламидаги “Қуёшнинг айланиш даврини аниқлаш”
Изоҳ: Ишчи дастурини шакллантириш жараёнида мазкур машғулот учун ўқув режада кўрсатилган соатлар ҳажмига мос лаборатория ишлари мавзулари рўйхати шакллантирилади.
Ушбу фанни ўрганувчи талабалар аудиторияда олган назарий билимларини мустаҳкамлаш ва астрономиядаги амалий масалаларни ечишда кўникма ҳосил қилиш учун мустақил таълим тизимига асосланиб, кафедра ўқитувчилари раҳбарлигида, мустақил иш бажарадилар. Бунда улар қўшимча адабиёиларни ўрганиб ҳамда Интернет сайтларидан фойдаланиб рефератлар ва илмий докладлар тайёрлайдилар, амалий машғулот мавзусига доир уй вазифаларни бажарадилар, кўргазмали қуроллар ва слайдлар тайёрлайдилар.
Талаба мустақил ишни тайёрлашда муайян фаннинг хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда қуйидаги шакллардан фойдаланиш тавсия этилади:
амалий машғулот бўйича уй вазифаларини тайёрлаш
лаборатория ишларига тайёргарлик кўриш ва олинган натижаларни қайта ишлаш.
дарслик ва ўқув қўлланмалар бўйича фан боблари ва мавзуларини ўрганиш;
тарқатма материаллар бўйича маърузалар қисмини ўзлаштирш;
махсус адабиётлар бўйича фан бўлимлари ёки мавзулари устида ишлаш;
махсус адабиётлар асосида фан мавзулари бўйича реферат ва конспектлар тайёрлаш;
танланган мавзу бўйича ўзаро савол-жавоблар ўтказиш;
Мустақил иш ўқитувчининг талабаларга аввалда бериб қўйиладиган фаннинг мавзулари асосида ташкил этилади. Мустақил иш учун қуйидаги топшириқларни бажариш тавсия этилади:
Осмон сферасининг сурилма-харитасини ясаш ва ўрганиш.
Ёриткичнинг кульминацияси. Қутб Р дан то жануб нуқтасигача бўлган ёйда содир бўлса, унда унинг оғиши ва зенит масофаси орасидаги боғланишни топинг.
Зодиак.юлдуз туркумларининг фасллар бўйича турлари
Юлдуз каталоглари ва хариталари.
Нептуннинг кашф этилиши.
Нурланиш қонунлари.
Осмон жисмларининг кимёвий таркиби ва зичлигини аниқлаш.
Сайёралар нурланиши. Экзосайёралар.
Ёрқинлик – масса диаграммаси.
Юлдузларнинг ички тузилиши.
Юлдузларнинг ва Қуёш системасининг фазовий ҳаракати.
Галактикаларнинг фазовий тақсимоти.
Қуёш системаси келиб чиқишининг замонавий назарияси.
Коинот эволюциясининг бошланғич босқичлари ҳолдати.
Изоҳ: Ишчи дастурини шакллантириш жараёнида мазкур машғулот учун ўқув режада кўрсатилган соатлар ҳажмига мос мустақил таълим мавзулари рўйхати шакллантирилади.
Karttunen H. et al. Fundamental Astronomy. Springer, 2007, ISBN-13: 978-3540341437
Кононович Э. В., Мороз В. И. Общей курс астрономии, М.: УРСС, 2004
Нуритдинов С.Н., Умумий астрономия курси, ЎзМУ 2000
Нуритдинов С.Н, Зияханов Р.Ф., Таджибаев И.У.Умумий астрономиядан масалалар туплами, Т., Узбекистон, 2013
Sattarov I.S. Astrofizika, Toshkent, 2007
Sh.M.Mirziyoyev. “Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz”. Toshkent: “O’zbekiston”, 2016. – 56 b.
Sh.M.Mirziyoyev. “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib – intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak”. Toshkent: “O’zbekiston”, 2017. – 104 b.
Sh.M.Mirziyoyev. “Qonun ustivorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi”. Toshkent: “O’zbekiston”, 2017. – 48 b.
Sh.M.Mirziyoyev. “Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz”. Toshkent: “O’zbekiston”, 2017. – 488 b.
Нуритдинов С.Н, Гайнуллина Э.Р. Общая астрономия: задачи и упражнения, Т.: НУУз, 2006
Ulug’bek ilmlari, tom 3, 2014
Даффет-Смит П. Практическая астрономия с калькулятором, М.: Мир, 1987
Дагаев М.М. Лабораторный практикум по курсу общей астрономии, М., Высшая школа, 1972
Мамадазимов М. Сферик ва амалий астрономиядан масалалар тўплами, Т., Ўқитувчи, 1977
Ziyahanov R.F., Astrometriya va kosmik dasturlar, UzMU, 2005
Физика Космоса. Маленькая энциклопедия. Под. ред. Р.Сюняева, М.: Наука, 1986
Нуритдинов С.Н. Сомон Йўли физикаси, Тошкент, 1989
Интернет сайтлари
Курс общей астрономии, http://zipsites.ru/human/astronom_kurs/
”Astronomy on line” (www.eso.org/outreach/spec-prog/aol/, www.astrolab.ru/)
Кўргазмали рангли расмлар (http:astronet.ru.)
Вселенная в компьютере, http://ziv.telescopes.ru/rubric/astronomy/ index.html?pub=1
http://www.msu.ru/
http://zipsites.ru/human/astronom_kurs/
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
МИРЗО УЛУҒБЕК НОМИДАГИ
ЎЗБЕКИСТОН МИЛЛИЙ УНИВЕРСИТЕТИ
|
|
«ТАСДИҚЛАНДИ» Ўқув ишлари бўйича биринчи проректор И. Рахматуллаев _____________________ «___»_____________2017 йил |
УМУМИЙ АСТРОНОМИЯ
ФАНИНИНГ ИШЧИ ЎҚУВ ДАСТУРИ
(1-курс учун)
|
Таълим соҳаси: |
140000 – Табиий фанлар |
|
Таълим йўналиши: |
5140400 – Астрономия |
Умумий ўқув соати – 270
Шу жумладан:
Маъруза – 72 (1 семестр – 32, 2 семестр – 40)
Амалий машғулотлар – 54 (1 семестр – 24, 2 семестр – 30)
Лаборатория машғулоти – 36 (1 семестр – 16, 2 семестр – 20)
Мустақил таълим соати – 108 (1 семестр – 48, 2 семестр – 60)
Фаннинг ишчи ўқув дастури Ўзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус таълим вазирлигининг 2017 йил 24-июнь даги “603”-сонли буйруғи билан (буйруқнинг ____-иловаси) тасдиқланган “Риман геометрияси” фани дастури асосида тайёрланган.
Фан дастури Ўзбекистон Миллий университети ўқув-услубий кенгашининг 2017 йил 30- август даги _№1-сонли баёни билан тасдиқланган.
Тузувчи:
|
С.Н. Нуритдинов |
- Астрономия ва атмосфера физикаси кафедраси профессори., ф-м.ф.д. |
Тақризчилар:
|
Ш.А. Эгамбердиев |
- Ўзбекистон Фанлар Академияси Астрономия институти директори, ф-м.ф.д., профессор |
|
Р.Ф. Зияханов |
- Астрономия ва атмосфера физикаси кафедраси доценти, ф-м.ф.н |
ЎзМУ Физика
факультети декани:
2017 йил “___” “___” _____________________________Х.С.Далиев
“Астрономия ва атмосфера
физикаси” кафедраси мудири:
2017 йил “___” “___” _____________________________Т.А.Ахунов
Ўқув-услубий бошқарма
бошлиғи ўринбосари: