Материал: UMK_Umumiy_astronomiya_Fizika
-
Худди шу юлдузларнинг масса m ва зичлиги ни ҳисобланг.
-
Юлдузларнинг ҳисобланган R ва m қйиматларини уларнинг ёритувчанлиги ва спектрал синфи билан таққосланг ва Г – Р Д да ушбу параметрларнинг боғланишини ифодалаб беринг.
Адабиёт
-
Дагаев М.М. Лабораторный практикум по курсу общей астрономии, 1963.
-
Астрономический календарь (постоянная часть), 1981.
-
Атлас звездного неба под ред. Михайлова.
-
Куликовский П.Г. Справочник любителя астрономии.
-
Малая энциклопедия Физика Космоса, 1985.
Жадвал 1
|
№ |
Юлдузнинг тўдадаги |
|
Sp, синф ва ёрит-лик |
B – Vm |
(0”.001) |
|||
|
|
номи |
Номи |
||||||
|
1 |
Car |
Канопус |
–0.75 |
F0, Ib |
0.15 |
17 |
||
|
2 |
Aql |
Альтаир |
0.76 |
A7, IV |
0.22 |
198 |
||
|
3 |
And |
|
2.1 |
K3, II |
1.21 |
5 |
||
|
4 |
Cen |
Толлиман |
0.06 |
G2, V |
0.7 |
746 |
||
|
5 |
Tau |
Альдебаран |
0.86 |
K5, III |
1.54 |
49 |
||
|
6 |
35 Cam |
|
4.19 |
B9, Ia |
0.41 |
1 |
||
|
7 |
Boo |
Арктур |
–0.12 |
K2, III |
1.23 |
91 |
||
|
8 |
Cru |
Акрукс |
0.79 |
B1, IV |
–0.26 |
9 |
||
|
9 |
Ceti |
|
3.5 |
G8 V –VI |
0.72 |
276 |
||
|
10 |
Lyr |
Вега |
0.03 |
A0, V |
0.0 |
123 |
||
|
11 |
Sco |
Антарес |
0.91 |
M1, Ia |
1.84 |
19 |
||
|
12 |
Tau |
|
2.87 |
B7, III |
–0.09 |
6 |
||
|
13 |
Aur |
Капелла |
0.03 |
G8, III |
0.8 |
74 |
||
|
14 |
Vir |
Спика |
0.97 |
B1, V |
–0.23 |
19 |
||
|
15 |
Lyn |
|
3.12 |
M0, III |
1.55 |
21 |
||
|
16 |
Ori |
Ригель |
0.03 |
B8, Iae |
–0.03 |
9 |
||
|
17 |
Gem |
Поллукс |
1.1 |
K0, III |
1.0 |
93 |
||
|
18 |
Col |
|
3.84 |
G5, III |
0,88 |
13 |
||
|
19 |
Cmi |
Процион |
0.34 |
F5, IV |
0.42 |
87 |
||
|
20 |
Psa |
Фомальгаут |
1.15 |
A3, V |
0.09 |
147 |
||
|
21 |
UMa |
|
2.99 |
M0, III |
1.59 |
28 |
||
|
22 |
Eri |
Ахернар |
0.47 |
3, Vpe |
–0.15 |
32 |
||
|
23 |
Cyg |
Денеб |
1.25 |
A2, Ia |
0.09 |
4 |
||
|
24 |
Lep |
|
3.12 |
K5, III |
1.46 |
6 |
||
|
25 |
Ori |
Бетельгейзе |
0.42 |
M2, Ia |
1.84 |
5 |
||
|
26 |
Cru |
Мимоза |
1.25 |
B0.5; IV |
–0.23 |
7 |
||
|
27 |
Dor |
|
4.42 |
F5, V |
0.31 |
56 |
||
|
28 |
Cen |
Хадар |
0.59 |
B1, II |
–0.24 |
14 |
||
|
29 |
Leo |
|
1.33 |
B7, V |
0.11 |
40 |
||
|
30 |
CE Tau |
Регул |
4.35 |
M2, Ib |
2.06 |
2 |
||
CMa Сириус –1.46 A1, V 0.0 376
СириусА 1.5 A0, V a” = 7”.50
СириусВ 8.5 A1, VII P = 50.04 йил
Жадвал 2
|
Sp |
bol (B.C.) |
|
Бош кетма – кетлик (V) |
|
|
O5 |
–4m.6 |
|
B0 |
–3.0 |
|
B2 |
–2.6 |
|
B5 |
–1.6 |
|
B8 |
–1.0 |
|
A0 |
–0.68 |
|
A5 |
–0.3 |
|
F0 |
–0.1 |
|
F5 |
0.0 |
|
G0 |
–0.03 |
|
G5 |
–0.1 |
|
K0 |
–0.2 |
|
K5 |
–0.58 |
|
M0 |
–1.2 |
|
M5 |
–2.1 |
|
Гигантлар (III) B.C. |
|
|
G0 |
–0.1 |
|
G5 |
–0.3 |
|
K0 |
-0.6 |
|
K5 |
–1.0 |
|
M0 |
–1.7 |
|
M5 |
–3.0 |
|
Ўтагигантлар (Ia, b) |
|
|
B0 |
–3.0 |
|
A0 |
–0.7 |
|
F0 |
–0.2 |
|
G0 |
–0.3 |
|
G5 |
–0.6 |
|
K0 |
–1.0 |
|
K5 |
–1.6 |
|
M0 |
–2.5 |
|
M5 |
–4.0 |
Mustaqil ta’lim mashg’ulotlari
Ушбу фанни ўрганувчи талабалар аудиторияда олган назарий билимларини мустаҳкамлаш ва астрономиядаги амалий масалаларни ечишда кўникма ҳосил қилиш учун мустақил таълим тизимига асосланиб, кафедра ўқитувчилари раҳбарлигида, мустақил иш бажарадилар. Бунда улар қўшимча адабиёиларни ўрганиб ҳамда Интернет сайтларидан фойдаланиб рефератлар ва илмий докладлар тайёрлайдилар, амалий машғулот мавзусига доир уй вазифаларни бажарадилар, кўргазмали қуроллар ва слайдлар тайёрлайдилар.
Талаба мустақил ишни тайёрлашда муайян фаннинг хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда қуйидаги шакллардан фойдаланиш тавсия этилади:
-
амалий машғулот бўйича уй вазифаларини тайёрлаш
-
лаборатория ишларига тайёргарлик кўриш ва олинган натижаларни қайта ишлаш.
-
дарслик ва ўқув қўлланмалар бўйича фан боблари ва мавзуларини ўрганиш;
-
тарқатма материаллар бўйича маърузалар қисмини ўзлаштирш;
-
махсус адабиётлар бўйича фан бўлимлари ёки мавзулари устида ишлаш;
-
махсус адабиётлар асосида фан мавзулари бўйича реферат ва конспектлар тайёрлаш;
-
танланган мавзу бўйича ўзаро савол-жавоблар ўтказиш;
Мустақил таълим мавзулари
|
Осмон жисмларининг кимёвий таркиби ва зичлигини аниқлаш. |
Осмон жисмларининг параметрларини топиш бўйича усулларни ахтариш. |
|
Сайёралар нурланиши. Экзосайёралар. |
Сайёралар нурланишини ўрганиш ва тушунтириб бериш. Сўнгги йилларда топилаётган экзосайёралар ҳақида маълумотлар йиғиш |
|
Қуёш системаси келиб чиқишининг замонавий назарияси |
Қуёш системанинг келиб чиқиши бўйича ҳозирги астрофизик олимларнинг назариялари билан танишиш. |
|
Юлдузларнинг ички тузилиши |
Юлдузларнинг ички тузилиши ва эволюцияси бўйича ҳозирги астрофизик олимларнинг назариялари билан танишиш. |
|
Коинот эволюциясининг бошланғич босқичлари ҳолдати |
Коинотнинг келиб чиқиши бўйича ҳозирги астрофизик олимларнинг назариялари билан танишиш. |
Glossariy
Osmon jismlari – Koinotda (kosmosda) harakat qilayotgan barcha jismlar: chandan to galaktikalargacha
Yulduz turkumi – yulduzlar guruhini birlashtiruvchi osmos sferasining ma’lum bir qismi
Andromeda – yunonchadan Άνδρομέδη so’zidan olingan, yulduz turkumi nomi
Aldebaran – Buzoq yulduz turkumidagi eng yoruz yulduz.
Vega – Lira yulduz turkumidagi eng eng yoruz yulduz, samoda 5-o’rinda turadi
Geosentrik sistema (Ptolomey sistemasi) – markazida Yer turuvchi sistema, barcha jismlar uning atrofida aylanadi
Quyosh sistemasi – Quyosh va uning atrofida aylanuvchi barcha jismlar
Ko’rinma harakat – Yerning sutkalik aylanishi va o’z orbitasi bo’ylab harakati natijasida sodir bo’luvchi hodisa
Zodiak – yunoncha “zoo” (hayvon) so'zidan kelib chiqib, Quyosh va Oyning yillik ko'rinma harakatlari sodir bo'ladigan osmondagi sohasi.
Burj nuri - ekliptika bo'ylab cho'zilgan xira nur. Osmonning Quyosh botgan (yoki chiqqan) qismida astronomik kun botishdan so'ng (yoki oldin) ushbu nur aniq ko'rinadi. U Quyosh nurining sayyoralararo changdan o'tib sochilishi natijasida yuzaga keladi.
Ko'rinma yulduziy kattalik – (ayrim holda uni sodda qilib “yulduziy kattalik” deyishadi) kuzatuvchi bevosita kuzatgan holda, yoritkichdan undan kelayotgan yorug’lik oqimini aniqlab, qayd etuvchi kattaliqdir. Tabiiyki, yulduzning kuzatilayotgan ravshanligi uning real quvvatiga hamda ungacha bo'lgan masofaga bog’liq bo'ladi
Tutilish – uchta osmon jismi deyarli bitta to'g’ri chiziqda joylashgan hol. Bunda jismlarning birida kuzatuvchi joylashib, qolgan ikkita jism biri-biriga proektsiyalanishini, ya'ni, bittasi ikkinchisi tomonidan to'silishini yoki bittasining (Yerning ham) soyasi ikkinchisiga tushishini kuzatishi mumkin. Ulardan Quyosh va Oy tutilishlari ma'lumdir
Tropik yil – Quyosh gardishi markazini ba?orgi tengkunlik nu?tasidan ikki marotaba ketma – ket o'tishiga ketgan va?t orali?i. U 365,2422 o'rtacha ?uyosh sutkasiga sutkasiga teng
Gorizont – kuzatuvchi turgan tekislik hisoblanib, u “ko'rinma” (shu tekislikni osmon bilan kesishgan qismi) va “matematik” (osmon sferasida joylashgan, shimol – g’arb – janub – sharq nuqtalaridan o'tuvchi katta aylana) gorizont turlariga bo'linadi.
Zenit – kuzatuvchiga nisbatan tepada va vertikalning osmon meridian bilan kesishgan niqta
Zenit masofa – berilgan yoritgich va kuzatuvchi zenitiga bo'lgan yo'nalishlar orasidagi burchak.
Balandlik aylanasi – zenith va berilgan yoritgichdan o'tadigan osmon sferasidagi katta aylana
Og’ish aylanasi – olam qutbi va berilgan yoritgichdan o'tadigan osmon sferasidagi katta aylana
Kulminatsiya – Yerning sutkalik aylanishi sababli yoritkichning osmon meridianini kesib o'tish hodisasi
Nadir – kuzatuvchidan vertikal o'q bo'ylab pastda joylashgan, zenitga qarama-qarshi yo'nalishdagi osmon sferasining nuqtasi
Osmon meridiani (lot. meridianus) – kuzatuvchining zeniti va olam qutblarining janubiy va shimoliy nuqtalari orqali o'tuvchi osmon sferasining katta doirasi. U gorizont bilan shimol va janub nuqtalarda kesishadi. Uni maxsus ravishda osmon meridiani deb atashadi
Osmon ekvatori – olamning shimoliy va janubiy qutblaridan teng masofada yotuvchi, Yer ekvatori tekisligiga parallel o’tuvchi osmon sferasining katta doirasi
Olam o'qi – Yerning aylanish o'qiga parallel bo'lgan va osmon sferasining markazidan o'tuvchi to'g’ri chiziq. Olam o'qi atrofida osmon yoritkichlarining sutkalik aylanishi sodir bo'ladi
Olam qutblari (shimoliy va janubiy) – Yerning aylanish o'qiga parallel bo'lgan kuzatuvchi ko'zi orqali o'tuvchi olam o'qini osmon sferasi bilan kesishish nuqtalari
Soat doirasi – olamning shimoliy va janubiy qutblari orqali o'tuvchi osmon sferasining katta aylanasi
Yoritkichlarning chiqishi va botishi – yoritgichlarning matematik gorizontni kesib o'tish hodisasi
Gorizont – kuzatuvchi turgan tekislik hisoblanib, u “ko'rinma” (shu tekislikni osmon bilan kesishgan qismi) va “matematik” (osmon sferasida joylashgan, shimol – g'arb – janub – sharq nuqtalaridan o'tuvchi katta aylana) gorizont turlariga bo'linadi. Ko'rinma gorizont quriqlikda matematik gorizontdan goh baland goh past bo'la oladi.
Kul’minatsiya – yoritkichning osmon meridianini kesib o'tish hodisasi
Yuqori kul’minatsiya – yoritkichning osmon meridianini zenit nuqtasiga yaqin qismida kesib o'tish hodisasi
Quyi kul’minatsiya – yoritkichning osmon meridianini nadir nuqtasiga yaqin qismida kesib o'tish hodisasi
Olam o'qi – Yerning aylanish o'qiga parallel bo'lgan va osmon sferasining markazidan o'tuvchi to'g'ri chiziq. Olam o'qi atrofida yoritkichlarning sutkalik aylanishi sodir bo'ladi.