Материал: UMK_Umumiy_astronomiya_Fizika

Скачать

Заказать новую работу

Внимание! Если размещение файла нарушает Ваши авторские права, то обязательно сообщите нам

Amaliy mashg’ulot materiallari

Amaliy mashg’ulot 6.

6 – mavzu. Quyosh va Quyosh sistemasi fizikasi.

1 - namuna. Anomalistik oy davomiyligini (Oyning perigeliydan ketma-ket o’tish vaqt oralig’ini) yoki uzunlama bo’yicha librasiyani Oy orbitasi perigeliyi hamma vaqt sharq tomonga harakat qilishini va u 3232 sutkada (9 yil) to’la aylanib chiqishini bilgan holda hisoblang.

R=3232 sutka

S=27,32 (yul.oyi)

Yechimi:

P=27,55 sutka

Javob: Р=27,55 sutka

P=?

2 - namuna. Rasmdan foydalanib (bu erda O va E – Quyosh va Yer markazlari) Yer soyasi konusi uzunligi ЕС=l ni Quyosh radiusi R va Yer radiusi r hamda Yerdan Quyoshgacha masofa ОЕ= orqali ifodalang. Bu uzunlamani r orqali ifodalang, Quyoshning ko’rinma radiusi S va quyoshning parallaksi p.

R, r, S, , p

Yechimi:

ETC to’g’ri burchakli uchburchakdan:

bu yerdan

ETC va ОЕ/Е uchburchaklarning o’xshashligidan quyidagi kelib chiqadi:

Javob:

l(R,r, )=?

l(r,S,p)=?

Dars davomida talabalarga beriladigan masalalar.

  1. Nima uchun Oyning birinchi choragida uning yoritilganligi to’lin oy vaqtidagiga nisbatan deyarli 2 marta kamroq?

  2. Yer va Oy massalarining nisbati 81:1 ga, ular radiuslarining nisbati esa 1:0,27 ga teng. Oydagi erkin tushish tezlanishi nimaga teng?

  3. Oy sirti uchun ikkinchi kosmik tezlikni Yer uchun mos kattaliklarni solishtirish orqali aniqlang.

  4. Agarda Yerdan Oygacha va Marsgacha bo’lgan masofalarni ma’lum desak, o’rtacha qarama-qarshi turish paytida Marsda turgan kuzatuvchi uchun Oy Yerdan qancha burchakka siljishi mumkin?

  5. Astrografning fokusiga o’rnatilgan oynada Oy 5 smli tasvir bo’lib ko’rinadi. Ushbu astrografning focus masofasi nimaga teng?

Uyga vazifa

  1. Agar Yerning aylanish o’qi ekliptika tekisligiga perpendikulyar bo’lganda bu yilning turli vaqtlarida Yerning turli nuqtalaridagi kunning davomiyligiga qanday ta’sir etardi? Bu yil fasllariga va Yerdagi iqlimga qanday ta’sir qilar edi?

  2. Quyoshning Yerga beradigan tezlanishi kattami yoki Oyning Yerga beradigan tezlanishimi? Necha marta?

  3. Uranning massasini Yer massasi birliklarida Oyning Yer atrofidagi harakatini Titaniyaning Uran atrofidagi harakatiga solishtirish orqali aniqlang. Titaniyaning aylanish davri 8d17h, uning Urandan uzoqligi esa 438 ming km.

Foydalanilgan adabiyotlar:

  1. Karttunen H. et. al. // Fundamental astronomy, Springer, 2007

  2. Nuritdinov S.N. Tadjibayev I.U. Ziyaxanov R.F. // Umumiy astronomiyadan masalalar to’plami, O‘zMU, Toshkent, 2013

Amaliy mashg’ulot 7.

7 – mavzu. Yulduzlar fizikasi asoslari

1 - namuna. Vodorod atomida elektronning qanday o’tishida spektrning qizil qismida yotadigan H (=6563 Å) chizig’i paydo bo’ladi?

=6563 Å

Yechimi:

m, n =?

Vodorod atomining m satxdan n satxga o’tishida chiqarayotgan fotonning chastotasi quyidagi formula bilan beriladi:

,

bu yerda 1=3,29.1015 Gs – birinchi satxdan ionlanish chastotasi chegarasi. Chastotadan to’lqin uzunlikka o’tamiz:

,

bu yerda 1=c/1=912 Å.

Avvalo n=1 bo’lsin.

m=2 uchun 12=1216 Å , bu L chizig’i.

m>2 uchun 1m < 1216 Å.

Endi n=2 deb olamiz. m=3 uchun 23=6566 Å – bu esa biz izlayotgan H chizig’ini beradi.

Javob: 3-satxdan 2 satxga o’tishda.

2 - namuna. O’zgaruvchan yulduzning charaqlashi minimumdan maksimumgacha 7 yulduz kattaligiga o’zgargan. Bu yulduzning yorqinligi necha marta ortadi?

m=7m

Yechimi:

m1, L1 va m2, L2 – mos ravishda yulduzning minimumdagi va maksimumdagi yulduz kattaliklari va yorqinliklari bo’lsin, unda m1 -m2 =2,5 lg (L2/L1). Demak, L2/L1 = 630,9.

Javob: yorqinlik 630 marta ortadi.

=?

3 - namuna. Agar yulduzgacha bo’lgan masofani 40 foizga kamaytirsak, uning yulduz kattaligi qanday o’zgaradi? 40 foizga uzoqlashtirsak-chi?

=0,4

Yechimi:

m=m1 -m2 = 2,5 lg (E2/ E1)=5 lg (r1/ r2)= ,

Javob: 1) 1m,11 ga yorug’roq bo’ladi; 2) 0 m,73 ga xiraroq bo’ladi.

m1 =?

m2=?

Dars davomida talabalarga beriladigan masalalar.

1. O’lchamlari bir xil bo’lgan ikkita yulduzning haroratlari 2 marta farqlanadi. Ularning yoritilganligi, spektrning maksimumiga to’g’ri keladigan to’lqin uzunligi qanday farq qiladi?

2. 8-chi yulduz kattalikdagi yulduz beradigan 1,4 .10 -9 lyuks yoritilganlikni hosil qilish uchun xalqaro shamni qanday masofaga joylashtirish lozim bo’ladi (havo tomonidan yorug’lik yutilishi hisobga olinmasin)?

3. Nima uchun bitta qorajism fotonining o’rtacha energiyasi (3/2)kT ga teng emas? Uni toping.

4. Plank egri chiziq maksimumidagi qorajismli intensivlik В(Т) Vin yaqinlashuvidan foydalanilganda juda yaxshi chamalanadi. Nima uchun shunday bo’lishini tushuntiring va xatoligini chamalab ko’ring, Maksimumdan qanchalik uzoqda, ya’ni, >max sohada Vin yaqinlashuvidan foydalanish mumkin bo’ladi? T ortib borishi bilan В(Т) maksimumda qanday o’sadi?

Uyga vazifa

1. Turli harorat qiymatlariga mos keluvchi to’lqin uzunliklar shkalasidagi Plank egri chiziqlari to’plamini olib ko’ring. Ular kesishmasligini, bunda yuqoriroq haroratga mos keladiganlari yuqoriroq joylashishini isbotlang. Nega harorat qanchalik yuqori bo’lsa bu Plank egri chiziqlaridagi maksimumlar shunchalik “uchli” bo’lib boradi? Harorat ortishi bilan chastotalar shkalasidagi Plank egri chiziqlarining shakli qahday o’zgarib boradi?

2. Qorajism intensivligi В(Т) ni Т=Т0 atrofidagi haroratga bog’lanishning darajaviy approksimatsiyasini oling.

Foydalanilgan adabiyotlar:

  1. Karttunen H. et. al. // Fundamental astronomy, Springer, 2007

  2. Nuritdinov S.N. Tadjibayev I.U. Ziyaxanov R.F. // Umumiy astronomiyadan masalalar to’plami, O‘zMU, Toshkent, 2013

Amaliy mashg’ulot 21-22.

21 va 22 – mavzular bo‘yicha talabalarga quyidagi masalalar beriladi.

1 - namuna. Agarda  And qo’shaloq yulduzi komponentalarining vizual yulduz kattaliklari 2,28 va 5,08 ga teng bo’lsa, uning natijaviy vizual yulduz kattaligi nimaga teng?

m1=2m,28

m2=5m,08

Yechimi:

Yulduz kattaligi uchun ikkita formula yozamiz:

m=?

(1)

(2)

(qo’shaloq yulduz bo’lganligi uchun ikkala komponenta bir xil masofada joylashgan deb hisoblash mumkin, shu sababli E o’rniga L olamiz).

(2) tenglamani quyidagicha yozamiz:

ni (1) tenglamani topamiz:

Nihoyat, m=2m,20 ekanligini topamiz.

Javob: m=2m,20

2 - namuna. O’z-o’zidan nurlanuvchi ob’ektgacha bo’lgan masofa juda kam o’zgarganda (<<1) uning ko’rinma yulduz kattaligi miqdorga o'zgarishini ko'rsating.

<<1

Yechimi:

( dagi |x|<<1 da ln(1+x)x taqribiy tenglikdan foydalanildi).

m=?

Dars davomida talabalarga beriladigan masalalar.

1. Yulduzlararo vodorod chizig’i Н10 ni (elektronning 11-dan 10-chi satxga o’tishi) Yerdan turib kuzatsa bo’ladimi?

2. Vodorodning rekombinatsion radiochizig’i Н n (n>>1) ning to’lqin uzunligini chamalab ko’ring.

3. Vodorodning rekombinatsion radiochiziqlari n, n, n, n chastota bo’yicha ekvidistant ekanligini isbotlang.

4. =5000 Å to’lqin uzunlikdagi nurlanish ikkinchi satxda joylashgan vodorod atomlarini ionlashtira oladimi?

5. Teleskopda bir hil ravshanlikka ega va bir-biriga juda yaqin joylashgan yulduz ko’rinmoqda. «Qurollanmagan» ko’zga ular bitta bo’lib qo’shilib ketgan. Ularning natijaviy ravshanligi har birining yulduz kattaligidan qanchaga farqlanadi ?

6. Yerdagi enf yirik teleskoplar (hususan, 10-metrli Kek teleskopi) orqali 28m yulduz kattalikdagi yulduzlarni kuzatsa bo’ladi. U yulduzlar «qurollanmagan» ko’zga ko’rinadigan eng xira yulduzlarga nisbatan qanchalik xira?

7. Yorituvchanligi bir xil ikkita yulduzlarning yulduz kattaliklari ayirmasi 2m.5 ga teng. Biri ikkinchisidan qanchalik uzoqda joylashgan ?

8. Yulduzgacha masofa 100 pk va uning ko’rinma yulduz kattaligi m=6m. Uning Absolyut yulduz kattaligi nechiga teng ?

Uyga vazifa

1. Sayyoraning ro’baro’ turishdagi yulduz kattaligi birlashishidagiga nisbatan 3m.43 ga kichik. Bu qaysi sayyora bo’lishi mumkin ?

2. To’siluvchan qo’shaloq sistema bir xil komponentalarga ega. Bitta komponenta to’liq to’silgan momentida sistemaning ravshanligi necha yulduz kattalikga o’zgaradi ?

3. 100-vattli lampochka 0-chi yulduz kattalikgadi yulduz bo’lib ko’rinishi uchun uni qanday masofaga joylashtirish lozim bo’ladi ?

4. Yulduzning absolyut yulduz kattaligi M = –2m, uning ko’rinma yulduz kattaligi esa m = 8m. Usbu yulduzgacha masofani toping.

Foydalanilgan adabiyotlar:

  1. Karttunen H. et. al. // Fundamental astronomy, Springer, 2007

  2. Nuritdinov S.N. Tadjibayev I.U. Ziyaxanov R.F. // Umumiy astronomiyadan masalalar to’plami, O‘zMU, Toshkent, 2013

Laboratoriya mashg’ulot materiallari

Laboratoriya ishi 3. Quyoshning chiqish va botish momentlarini hamda azimutlarini hisoblash

Иш мақсади: Осмон ёриткичларнинг чиқиш ва ботишларини ҳисоблашларда параллактик учбурчак формулаларидан фойдаланиш.

Фойдаланиладиган адабиёт ва жиҳозлар:

  1. Бакулин П.И., Кононович Э.В., Мороз В.И., Общий курс астрономии, М.: Наука, 2000.

  2. Куликовский П.Г., Справочник любителя астрономии, М.: Наука, 1971.

  3. Астрономик календарь – доимий қисми;

  4. йиллик астрономик календарь;

  5. тригонометрик функция ва логариф­млар жадваллари;

  6. калькулятор.

Назарий қисм

Осмон ёриткичларининг чиқиш ва ботиш вақт моментлари ва азимут орқали аниқланадиган уларнинг ҳақиқий горизонтдаги вазиятлари шу ёриткичларнинг оғиши  ва Ердаги жойнинг географик кенглиги  га боғлиқ бўлади. Бу моментлар ва азимутлар параллактик учбурчак формулалари ёрдамида ҳисобланади, бунда ёриткичнинг зенит масофаси z бўлган бир томон 90° га тенг бўлиши лозим. Лекин, аслида ёриткич ўзининг кўринма чиқиш ёки ботиш моментида рефракция қиймати ρ га тенг катталигига горизонтдан пастда, бинобарин, унинг ҳақиқий зенит масофаси

(1)

бўлади.

Қуёшнинг чиқиш ва ботиш моментларини ҳисоблаётганда унинг кўринма бурчак радиусини ҳам ҳисобга олиш лозим, чунки сферик координаталар Қуёш диски марказига берилган бўлади, Қуёшнинг чиқиш ҳамда ботиш моментлари эса, горизонт четида дискининг юқори четки қисми пайдо бўлиши ёки йўқолишига айтилади, яъни, диск марказининг ҳақиқий зенит масофаси

(2)

бўлади.

Қуёшнинг оғиши узлуксиз ўзгариб турганлиги туфайли унинг чиқиш ёки ботиш моментларини шу моментларига алоҳида оғишини назарда тутган ҳолда ҳисобланиши лозим. Лекин ўқув мақсадларда масаланинг осонлаштирилган варианти ечилиши мақсадга мувофиқдир ва Қуёшнинг оғиши кун давомида ўртача туш пайтидаги оғишига тенг деб олиш мумкин.

Ҳар йилда чиқариладиган Астрономик календарда Қуёшнинг оғиши ва унинг соат мобайнида ўзгариши ўртача Гринвич ярим тунига берилади, бу ўртача ярим тун эса, географик узунлик  га эга меридианда бошқача физик моментида содир этилади. Қўйилган масалани ҳал қилиш учун λ узунликга эга пунктида пешин вақтдаги Қуёшнинг оғиши δ ни билиш муҳимдир. Равшанки,

, (3)

бу ерда λ соат ва унинг улушларида ифодаланган.

δ, z қийматлари ва берилган географик кенглик φ нинг аниқликлари бир хил бўлиши керак.

Сутканинг ёруғ вақти давомида Қуёшнинг оғиши δ доимий деб ҳисоблаганимиз учун Қуёшнинг чиқиш ва ботиш моментлари ҳақиқий туш пайтига нисбатан симметрик, чиқиш ва ботиш нуқталари эса, жануб нуқта S га нисбатан симметрик бўлишлари керак.

Даставвал косинуслар формуласидан топилади, у бизга соат бурчагининг иккита, яъни, мусбат ва манфий t ларини беради, соат бурчаклари осмон меридианидан ғарб томон ҳисоблангани учун Қуёшнинг ботиш соат бурчаги

,

Смотрите также:

«ДОХОДЫ, РАСХОДЫ И ПРИБЫЛЬ КОММЕРЧЕСКОГО БАНКА.»
«ДОХОДЫ, РАСХОДЫ И ПРИБЫЛЬ КОММЕРЧЕСКОГО БАНКА.»
Значение, сущность и содержание социально — педагогической деятельности в организации для детей-сирот и детей, оставшихся без попечения родителей
__RGR2
__RGR2
_11_А. Франс для эл версии
_индив анализ данных
- Интерфейс 485 и оптопорт 11
!!!Вопросы_Философские проблемы техники