«Հոգեկան ակտիվություն», «գործունեություն»: «Ակտիվություն» հասկացությունն, ընդհանուր առմամբ, կիրառվում է որպես համակարգի ընդհանուր բնութագիր, որը նշանակում է սեփական նախաձեռնությամբ, առանց որևէ արտաքին ազդեցության, փոխհարաբերությունների մեջ մտնելու ընդունակությունը: «Հոգեկան ակտիվություն» հասկացությամբ նշանակվում է ներհոգեկան գործոններով պայմանավորված ակտիվությունը: Ակտիվությանը հակադրվում է «ռեակտիվություն» հասկացությունը, որտեղ փոխհարաբերությունների բնույթը պայմանավորվում է արտաքին ազդեցությամբ, հանդես է գալիս որպես արտաքին ազդակին տրված հակազդեցություն (ռեակցիա): «Գործունեությունը» շրջապատող կենսամիջավայրի հետ անհատի փոխազդեցությունների ուժաբանական համակարգ է: Այն արտահայտում է հոգեկան ակտիվության կոնկրետ առարկայական դրսևորում: Հոգեբանության մեջ, հիմնվելով տարիքային առանձնահատկությունների վրա, առանձնացվում են գործունեության երեք գերակայող տարատեսակներ` խաղային (նախադպրոցական և ցածր տարիքիք դպրոցական), ուսումնական(միջին և բարձր տարիքի դպրոցական, պատանեկություն, երիտասարդություն) և աշխատանքային (պատանեկություն, երիտասարդություն և հասունություն):
«Գիտակցություն»: Գիտակցությունը հոգեկան ակտիվության բարձրագույն մակարդակ է: Այն ունի հասարակական պայմանավորվածություն: Գիտակցությունը բնութագրվում է ուղղվածությամբ (յուրաքանչյուր գիտակցում ինչ-որ բանի գիտակցում է), ինքնագիտակցման ընդունակությամբ: Գիտակցություն հասկացությունը հանդես է գալիս որպես հաշվարկման սկզբնակետ հոգեկան ակտիվության մակարդակների որոշման ընթացքում: Ըստ այդմ տարաբաժանվում են` գիտակցական, անգիտակցական, գերգիտակցական վիճակներ: Անգիտակցական և գերգիտակցական վիճակները բնութագրվում են ինքնագիտակցման նվազեցմամբ, արտաքին տարածաժամանակային աշխարհի հետ կապի թուլացմամբ: Ժամանակակից տրանսպերսոնալ (անդրանձնային) հոգեբանության մեջ գիտակցությունը դիտարկվում է որպես համատիեզերական սկզբունք և շատ դեպքերում նույնացվում համաշխարհային բանականությանը: Գիտակցական ակտիվության առանձին մակարդակները դիտարկվում են որպես գիտակցության ձևափոխված վիճակներ:
«Ճանաչում», «գնահատում»: «Ճանաչում» հասկացությունը հոգեբանության մեջ նշանակում է հոգեկան ապարատի կողմից արտաքին երևույթների հետ փոխազդեցության արդյունքում դրանց կրկնօրինակի` մտապատկերի առաջացման գործընթացը: Ճանաչել նշանակում է ձևավորել արտաքին երևույթի սեփական, իդեալական մանրակերտը: Մտապատկերի ձևավորումն իրականանում է իմացական գործընթացների արդյունքում: «Գնահատում» հասկացությունը ենթադրում է որոշակի սանդղակի առկայություն, որի միջոցով գնահատվում է տվյալ իրավիճակը, երևույթը: Հոգեբանության մեջ գնահատման գործառույթը իրականանում է հուզազգացմունքային ոլորտում` հաճելի-տհաճ, համակրելի-հակակրելի, վտանգավոր-անվտանգ և այլ սանդղակների միջոցով: «Ճանաչում» և «գնահատում» հասկացություններով արտահայտվող երևույթները սերտորեն փոխկապակցված են:
«Հոգեկան գործընթացներ», «հոգեկան վիճակներ», «անհատական հոգեկան առանձնահատկություններ»: «Հոգեկան գործընթացները» շարունակական հոգեկան երևույթներ են, կազմված իրար հերթականաբար հաջորդող փուլերից: Ընդ որում, այդ փուլերի հաջորդական հերթափոխը կրկնվում է պարբերաբար: Ի տարբերություն հոգեկան գործընթացների, որոնք գտնվում են անընդհատ ընթացքի մեջ, հոգեկան վիճակները հարաբերականորեն «անշարժ» են և ծառայում են որպես միջավայր, ֆոն գործընթացների իրականացման համար: «Անհատական հոգեկան առանձնահատկություններ» հասկացությամբ նշանակվում են անհատի հոգեկանի կայուն, հաստատուն, կրկնվող դրսևորումները, հոգեկան գործընթացների ուժաբանական առանձնահատկությունները, անհատի վերաբերմունքը շրջապատող աշխարհի երևույթների նկատմամբ:
2. Հոգեկան վիճակներ և հոգեկան ակտիվության մակարդակները
2.1. Հոգեկան ակտիվության մակարդակները:
Ակտիվության ֆիզիկական, ֆիզիոլոգիական և հոգեկան մակարդակները: Հոգեկան ակտիվության սանդղակ: Գիտակցություն և անգիտակցական: Գիտակցության ընդհանուր բնութագիրը: Գիտակցության ախտահարումներ (գիտակցության անջատում և խամրում): Հոգեկան ակտիվության վեգետատիվ, անգիտակից, գիտակցական, և գերգիտակցական մակարդակների համեմատական բնութագիրը: Հոգեկան ակտիվություն և հոգեկան վիճակներ (կայուն հետաքրքրություն, ստեղծագործական վերելք, համոզմունք, տարակույս, ապատիա, անտարբերություն, հիասթափություն, ֆրուստրացիա, ճնշվածություն և այլն):
Համակարգի ակտիվությունը պայմանավորված է նրա ներքին գործընթացներով և որոշվում է սեփական նախաձեռնությամբ շարժման մեջ մտնելու ընդունակությամբ: Կարելի է առանձնացնել ակտիվության ֆիզիկական (ֆիզիկաքիմիական), ֆիզիոլոգիական և հոգեկան մակարդակները: Ֆիզիկաքիմիական մակարդակում ակտիվությունը հարաբերականորեն կանխատեսելի է և կախված է քիմիական նյութի (օրինակ` ռադիոակտիվ նյութեր) կամ բնական երևույթի (հրաբուխի ակտիվացում) ներքին գործընթացներից, որոշակի քիմիական և ֆիզիկական մեծությունների տարբերություններից: Ֆիզիոլոգիական ակտիվությունը դրսևորվում է կենդանի օրգանիզմներում և արտահայտվում որպես օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական գործընթացներից բխող երևույթ: Ֆիզիոլոգիական ակտիվությունն ուղղված է կենսականորեն անհրաժեշտ պահանջմունքների բավարարման ուղղությամբ: Ակտիվության հոգեկան մակարդակը հարաբերականորեն կտրված է նյութական նախահիմքից: Այստեղ առաջնային են համարվում ներհոգեկան գործընթացները, ներհոգեկան բովանդակությունների փոխազդեցությունները: Հոգեկան ակտիվության դրսևորումները մեծամասամբ անկանխատեսելի են և ունեն անհատական պայմանավորվածություն: Հարկ է նշել, որ որոշ դեպքերում հոգեկան ակտիվության դրսևորումները թաքնված են (ինչպես օրինակ հնարավոր չէ մտածական գործընթացի ժամանակ արտաքին դրսևորումների միջոցով պարզել ակտիվության մակարդակը): Այդուհանդերձ, հոգեկան ակտիվությունը բնութագրվում է որոշակի չափանիշներով, որոնց կիրառմամբ առանձնացվում են ակտիվության մակարդակներ:
Հոգեկան ակտիվության որոշման չափանիշներից կարևորագույնը գիտակցականության չափանիշն է: Ընդհանուր առմամբ գիտակցական վիճակը նույնացվում է առօրեական գործունեության համար անհրաժեշտ հոգեկան ակտիվության օպտիմալ մակարդակի հետ: Հոգեկան ակտիվության օպտիմալ մակարդակում անհատը գիտակցում է իր շրջապատը, ինքն իրեն, իր արարքները: Այս դեպքում նրա ակտիվության դրսևորումները համապատասխանում են իրավիճակին, համաձայնեցվում շրջապատի կողմից թելադրվող պայմաններին: Հոգեկան ակտիվության մնացած մակարդակները որոշվում են գիտակցության հետ հարաբերությունների մեջ: Ըստ այդմ տարբերակվում են` անգիտակից վիճակներ և գերգիտակից վիճակներ (ոգեշնչում):
Գիտակցությունն, ընդհանուր առմամբ, կարելի է սահմանել որպես հոգեկան վերահսկողության կետ, որտեղ կենտրոնանում և վերամշակվում է իրավիճակում կողմնորոշման համար անհրաժեշտ արտաքին և ներքին միջավայրերից ստացվող ինֆորմացիան (ինֆորմացիայի որոշակի քանակություն չի հասնում գիտակցական մակարդակին` մնալով անգիտակցական կամ ենթագիտակցական մակարդակում), նախագծվում է հետագա գործողությունների պլան: Այս առումով գիտակցությունը համարվում է արտացոլման և վարքի կարգավորման բարձրագույն մակարդակ:
Անգիտակից և գերգիտակից վիճակներում փոխվում է միջավայրի ընկալումը: Առաջին հերթին խաթարվում է իրականության տարածաժամանակային պատկերը: Որոշ դեպքերում (քուն, երազներ), երբ նվազում է զգայարանների միջոցով ստացվող արտաքին ինֆորմացիայի հոսքը, ներհոգեկան բովանդակությունները կորցնում են իրենց տրամաբանական հաջորդականությունը, տարածաժամանակային փոխկապակցվածությունը: Թունավորումների, ոգելից խմիչքների և թմրադեղերի ազդեցության դեպքերում խեղաթյուրվում է զգայարանների միջոցով ստացվող ինֆորմացիան, իրականությունը փոխում է իր կառուցվածքը: Այս պայմաններում անհատը կարող է դրսևորել վարքի անհամապատասխան ձևեր: Գիտակցության էլ ավելի խորը ախտահարումների դեպքում (ֆիզիկական վնասվածքների կամ թունավորումների հետևանքով գիտակցության անջատում, մթագնում) ընդհանրապես կորչում է իրականության ընկալման ընդունակությունը, բացակայում են պատասխան հակազդեցությունները, որոշ դեպքերում (կոմա) նույնիսկ ֆիզիոլոգիական ռեֆլեքսները:
Նշված տվյալները թույլ են տալիս առանձնացնել հոգեկան ակտիվության վեգետատիվ, անգիտակից, գիտակցական և գերգիտակցական մակարդակները: Վեգետատիվ մակարդակում պահպանվում են օրգանիզմի սննդառության և գործունեության արգասիքների հեռացման գործառույթները, սակայն դրանց իրականացման համար անհրաժեշտ է կողմնակի միջամտություն: Ամբողջովին բացակայում է արտաքին միջավայրի ընկալումը, տեղաշարժվելու ընդունակությունը: Անգիտակից վիճակը բնորոշվում է հոգեկան ակտիվության նվազեցմամբ, միջավայրի աղճատված, որոշ դեպքերում դրվագային ընկալմամբ: Հնարավոր են ակտիվ գործողություններ, տեղաշարժեր (սոմնամբուլ վիճակներ): Գերգիտակցական վիճակ-ներում հնարավոր է զգայությունների և ընկալման սրացում, գերզգայական ինֆորմացիայի ընկալում (տրանս, մեդիումիզմ և այլն): Գերգիտակցական վիճակին հատուկ է ոգեշնչումը:
Հոգեկան ակտիվության հետ անմիջականորեն կապված են հոգեկան վիճակները: Տարբեր հոգեկան վիճակներ բնութագրվում են հոգեկան ակտիվության տարբեր մակարդակներով: Այսպես` որպես հոգեկան վիճակ ստեղծագործական վերելքն ուղեկցվում է ոգեշնչմամբ, գերզգայական ինֆորմացիայի ընկալման հնարավորությամբ, հիասթափությունն ուղեկցվում է հոգեկան ակտիվության նվազմամբ, իրականության աղճատված ընկալմամբ: Նույն կերպ, հոգեկան ակտիվության նվազեցումը կարող է հանգեցնել ֆրուստրացիայի, ճնշվածության և այլն:
2.2. Հոգեկանի գործառույթները հոգեկան տարբեր վիճակներում:
Գիտակցական և հուզական վիճակներ: Հոգեկանի գործառույթների դրսևորման առանձնահատկությունները հոգեկան ակտիվության տարբեր մակարդակներում: Հոգեկան վիճակների ազդեցությունը հոգեկան գործառույթների իրականացման գործընթացի վրա:
Վերը առանձնացվեցին հոգեկան ակտիվության չորս` վեգետատիվ, անգիտակցական, գիտակցական և գերգիտակցական մակարդակները: Այժմ փորձենք պարզել հոգեկանի գործառույթների և հոգեկան ակտիվության մակարդակների փոխկապակցվածությունը: Բանն այն է, որ հոգեկան ակտիվության առանձին մակարդակները տարբերվում են նաև հոգեկանի գործառույթների իրականացման տեսանկյունից: Այսպես` վեգետատիվ մակարդակում բացակայում են հոգեկան բոլոր գործառույթները: Այստեղ կենսաապահովման գործառույթն իր տեղը զիջում է ֆիզիոլոգիական գործընթացներին, պահանջմունքները չեն վերածվում մղումների, բացակայում է ցանկացած տիպի հոգեկան ակտիվություն: Անգիտակցական մակարդակում առավել պասիվ են ճանաչման և վարքի կարգավորման գործառույթները: Այստեղ առաջանում են որոշակի մղումներ, սակայն դրանց բավարարմանն ուղղված գործողությունները կրում են պատահական, անհամապատասխան բնույթ: Գիտակցական մակարդակում գործում են բոլոր հոգեկան գործառույթները: Գերգիտակցական մակարդակում առավելապես ակտիվանում է ճանաչման գործառույթը:
Անդրադառնալով հոգեկան վիճակներին` նշենք, որ նպատակահարմար է դրանք դիտարկել հոգեկանի գործառույթների տեսանկյունից, կախված այն հանգամանքից, թե որ գործառույթի հետ է առավելապես կախված տվյալ հոգեկան վիճակը: Ըստ այդմ կարելի է առանձնացնել` մոտիվացիոն, իմացական, հուզական և կամային հոգեվիճակներ: Այսպես, մոտիվացիոն ոլորտի հետ են կապված այնպիսի հոգեվիճակներ, ինչպիսիք են` կայուն հետաքրքրասիրության, հիասթափության, անտարբերության վիճակները: Իմացական ոլորտի հետ կապված հոգեվիճակներ են կասկածի, անուրջային, ցրված վիճակները: Հուզական հոգեվիճակներից նշենք աֆեկտիվ, էյֆորիկ, ֆրուստրացիոն վիճակները, կամային հոգեվիճակներից` հաստատակամության, տարակույսի վիճակները: Ինչպես տեսնում ենք հոգեկան վիճակներն անմիջականորեն փոխկապակցված են հոգեկան որոշակի մակարդակի հետ:
3.1. Կենսաապահովման գործառույթ`մոտիվացիոն ոլորտ:
Գործունեության դրդապատճառներ` պահանջմունքներ, մղումներ, մոտիվներ, հետաքրքրություններ: Մոտիվացիոն ոլորտի ֆիլոգենետիկ զարգացումը: Պահանջմունքների դասակարգումը: Կենսաբանական պահանջմունքներ` դրանց ֆիզիկական, ֆիզիոլոգիական և հոգեկան մակարդակները. պահանջմունք, մղում, դրդապատճառ: Բարձրագույն պահանջմունքներ: Պահանջմունքների հիերարխիա: Պահանջմունքների բավարարման ուղիները` պահանջմունքներ և կենսամիջավայր: Կենսամիջավայրում կողմնորոշվելու անհրաժեշտությունը պահանջմունքների բավարարման ընթացքում:
Հոգեկանի մոտիվացիոն ոլորտն իր մեջ ներառում է անձի գործունեության հիմք հանդիսացող, գործողությունները, վարքն ու արարքները ուղղորդող և ինչ-որ իմաստով նաև կառավարող ներհոգեկան պայմանները, որոնք հանդես են գալիս որպես ակտիվության, գործունեության շարժառիթներ (մոտիվներ, լատ. moveo – շարժում եմ բառից): Շարժառիթներն անմիջականորեն կապված են որոշակի պահանջմունքների հետ և ուղղված են դեպի դրանց բավարարումը: Ընդ որում, մոտիվացիոն ոլորտում առավելապես ներկայացված են պահանջմունքներից բխող մղումները, որոնք ուղղորդում են հոգեկան ակտիվությունը դեպի պահանջմունքի բավարարման ենթադրվող առարկան: Այդուհանդերձ, որպես մոտիվացիոն ոլորտի բովանդակություններ, մղումների հետ համատեղ դիտարկվում են նաև անձի դրդապատճառները, հետաքրքրությունները, նպատակները: Բոլոր դեպքերում, դրանց հիմքերում ընկած են որոշակի պահանջմունքներ:
Պահանջմունքն արտահայտում է օրգանիզմի, անձի կամ հասարակական խմբի գոյատևման, կենսագործունեության և զարգացման կախվածությունը որոշակի օբյեկտիվ պայմաններից: Այդ պայմանները տեղակայված են օրգանիզմի, անձի կամ հասարակական խմբի կենսամիջավայրում և կարող են բավարարվել միայն կենսամիջավայրի հետ դրանց ակտիվ փոխազեդցության, գործունեության արդյունքում:
Ընդհանուր առմամբ առանձնացվում են պահանջմունքների օրգանական (կենսաբանական կամ ֆիզիոլոգիական), հասարակական, հոգևոր, գեղագիտական և իմացական մակարդակները: Օրգանական մակարդակի պահանջմունքներն ընկած են պահանջմունքների մյուս մակարդակների հիմքում և անմիջականորեն կապված են ամբողջական օրգանիզմի կենսաապահովման հետ. դրանց բավարարումն ապահովում է ինչպես օրգանիզմի, որպես ֆիզիոլոգիական համակարգի, այնպես էլ ամբողջ տեսակի գոյատևումը: Օրգանական մակարդակի պահանջմունքներն են` սնունդի և ջրի պահանջմունքը (քաղց և ծարավ), հանգստի պահանջմունքը (քուն), բազմացման պահանջմունքը (սեռական պահանջմունք) և ֆիզիկական անվտանգության պահանջմունքը:
Պահանջմունքների մյուս մակարդակը պայմանավորված է մարդու հասարակական էությամբ և ուղղորդում ու կարգավորում է նրա հասարակական փոխհարաբերությունները: Որպես հասարակական պահանջմունքներ կարելի է առանձնացնել հաղորդակցման, խմբային պատկանելիության, ինքնաարտահայտման, ընդունված, սիրված և հարգված լինելու պահանջմունքները:
Հոգևոր պահանջմունքներն արտահայտում են գերմարդկային, գերբնական էակների, տրանսցենդենտ, գերզգայական, երկնային ոլորտների հանդեպ մարդու հավատի, վախի, ակնածանքի պահանջմունքը: Հոգևոր պահանջմունքներն ընկած են բոլոր կրոնների, հավատալիքների հիմքերում:
Գեղագիտական պահանջմունքները կապված են գեղեցիկի ստեղծման և ընկալման մարդու ձգտման հետ: Արվեստի բոլոր ճյուղերը հանդես են գալիս որպես գեղագիտական պահանջմունքների դրսևորումներ:
Իմացական պահանջմունքները կարող են կապված լինել ինչպես առանձին պահանջմունքների բավարարման հետ (օրինակ` երբ մարդը ճանաչում է աշխարհը որևէ պահանջմունք բավարարելու նպատակով), այնպես էլ հանդես գալ ինքնուրույնաբար: երկրորդ դեպքում խոսքը ավելցուկային իմացական պահանջմունքի մասին է: Այս պարագայում զգացվում է որևէ բան իմանալու, ճանաչելու կարիք: Ընդ որում, ստացված գիտելիքն անմիջականորեն կապված չէ այլ պահանջմունքի բավարարման հետ:
Հոգեբան Աբրահամ Մասլոուն տալիս է մարդու հիմնային պահանջմունքների համակարգ, որտեղ դրանք դասավորված են ուղղահայաց շարքով: Այստեղ պահանջունքների յուրաքանչյուր հաջորդ մակարդակի ակտիվացումը ենթադրում է նախորդ մակարդակի պահանջմունքների բավարարում: Որպես հիմնային պահանջմունքներ Մասլոուն առանձնացնում է` ֆիզիոլոգիական պահանջմունքները(սնունդ, ջուր, հանգիստ և այլն), անվտանգության պահանջմունքները (կայունություն, կարգ ու կանոն), սիրո և խմբային պատկանելիության պահանջմունքը (ընտանիք, ընկերություն,), հարգված լինելու պահանջմունքը (լինել ընդունված և հարգված, ինքնահարգանք) և ինքնաիրացման պահանջմունքը (սեփական ընդունակությունների զարգացում և դրսևորում):
Անդրադառնալով պահանջմունքների դրսևորման առանձնահատկություններին հարկ է հիշել, որ ցանկացած պահանջմունք ունի իր առարկան, այսինքն, այն արտահայտում է ինչ-որ բանի կարիք, անբավարարություն: Հետևաբար, պահանջմունքի բավարարումն իրականանում է դեպի սեփական առարկան կամ պահանջմունքի բավարարման համար նպաստավոր պայմանները շարժման միջոցով: Դեպի պահանջմունքի առարկան շարժման խթանիչները մղումներն են, որոնք հանդիսանում են հոգեֆիզիոլոգիական ակտիվության հիմնական միավորները:
3.2. Ճանաչման գործառույթ` իմացական ոլորտ
3.2.1.Ուշադրություն
Ուշադրության նշանակությունն ու գործառույթը: Ուշադրության հոգեֆիզիոլոգիական մեխանիզմները: Ուշադրության տեսակները: Ուշադրության առանձնահատկությունները: Ուշադրության խանգարումներ:
ахЯ³¹сбхГЫбхЭБ Щ³с¹бх ЗЩ³у³П³Э ·бсНБЭГ³уЭ»сЗ, Сб·»П³Э ³ПпЗнбхГЫ³Э Э»сщЗЭ С³пПбхГЫбхЭ ¿, бсÝ ³сп³С³ЫпнбхЩ ¿ Сб·»П³Э ·бсНБЭГ³уЭ»сЗ БЭпс³П³ЭбхГЫ³Э, бхХХн³НбхГЫ³Э У¨бн: Ш³с¹П³ЫЗЭ ·Зп³ПубхГЫбхЭБ л³СЩ³Э³ч³П ¿ ¨ З нЗЧ³ПЗ г¿ н»сЙбхН»Йбх ³ЫЭ µбЙбс пнЫ³ЙЭ»сБ, бсбЭщ пнЫ³Й е³СЗЭ П³сбХ »Э лп³ун»Й Сб·»П³Э ³е³с³пЗ нс³ ³сп³щЗЭ ³½¹»убхГЫбхЭЭ»сЗ ³с¹ЫбхЭщбхЩ: ахЯ³¹сбхГЫ³Э ³йП³ЫбхГЫбхЭБ П³с¨бс³·бхЫЭ е³ЫЩ³Э ¿ Сб·»П³Э ·бсНбхЭ»бхГЫ³Э Зс³П³Э³уЩ³Э, Ясз³е³пбхЩ ПбХЭбсбЯн»Йбх С³Щ³с, щ³ЭЗ-бс Щ»½ Ясз³е³пбХ Зс³П³ЭбхГЫ³Э ³½¹³ПЭ»сБ µ³½Щ³ГЗн »Э, ¨ ³ЭСс³Е»Яп ¿ БЭпс»Й ¨ ³й³ЭУЭ³уЭ»Й пнЫ³Й е³СЗЭ ¹с³ЭуЗу ³й³н»Й П³с¨бснбХЭ»сБ` ¹с³Эу нс³ П»ЭпсбЭ³уЭ»Йбн Сб·»П³Э ·бсНбхЭ»бхГЫбхЭБ: Ж п³сµ»сбхГЫбхЭ ЗЩ³у³П³Э ·бсНБЭГ³уЭ»сЗ, бхЯ³¹сбхГЫбхЭБ гбхЭЗ л»ч³П³Э µбн³Э¹³ПбхГЫбхЭ, л³П³ЫЭ бхЯ³¹сбхГЫ³Э П»ЭпсбЭ³уЩ³Щµ ¿ бсбЯнбхЩ ЗЩ³у³П³Э ·бсНбхЭ»бхГЫ³Э ³й³сП³Э, µбн³Э¹³ПбхГЫбхЭБ: ахЯ³¹сбхГЫбхЭЭ Сб·»П³Э ³ПпЗнбхГЫ³Э БЭпс³П³Э бхХХн³НбхГЫбхЭЭ ¿ ¹»еЗ бсбЯ³ПЗ ³й³сП³, П»ЭпсбЭ³ун³НбхГЫбхЭ ¹с³ нс³:
ахЯ³¹сбхГЫ³Э Сб·»эЗ½ЗбЙб·З³П³Э Щ»Л³ЭЗ½ЩЭ»сБ: Р³Ы»уЩ³Э ³й³сП³ЫЗ нс³ БЭпс³П³Э П»ЭпсбЭ³ун³НбхГЫбхЭБ СЭ³с³нбс ¿ ЩЗ³ЫЭ ³сГЭбхГЫ³Э нЗЧ³ПбхЩ: ²Ыл е³с³·³ЫбхЩ ³ПЭС³Ып ¿ бхЯ³¹сбхГЫ³Э ³й³з³уЩ³Э Щ»Л³ЭЗ½ЩбхЩ у³Эу³ЭЩ³Э П³½Щ³нбсЩ³Э ¹»сБ, бсБ П³Ы³ЭбхЩ ¿ ыс·³ЭЗ½ЩЗ ³ПпЗн³уЩ³Э, ³сГЭбхГЫ³Э нЗЧ³ПЗ лп»ХНЩ³Э ¨ е³Се³ЭЩ³Э Щ»з: т³Эу³ЭЩ³Э П³½Щ³нбсбхЩБ П³п³сбхЩ ¿ бхЕ»Х³убхуЗгЗ ¹»с. ³ЫЭ бхЕ»Х³уЭбхЩ ¿ й»у»епбсЭ»сЗу лп³унбХ ЗЩебхЙлЭ»сБ` ¹с³Эщ С³Хбс¹»Йбн ЭЫ³с¹³ЫЗЭ С³Щ³П³с·З п³сµ»с µ³ЕЗЭЭ»сЗЭ: т³Эу³ЭЩ³Э П³½Щ³нбсЩ³Э ³ЯЛ³п³ЭщЗ ГбхЙ³уЩ³Э ³с¹ЫбхЭщбхЩ ГбхЙ³ЭбхЩ ¿ бхЯ³¹сбхГЫбхЭБ, ЗзЭбхЩ ¿ ·Зп³Пу³П³Э нЗЧ³ПЗ Щ³П³с¹³ПБ, нс³ ¿ С³лЭбхЩ щбхЭБ:
к³П³ЫЭ у³Эу³ЭЩ³Э П³½Щ³нбсбхЩБ ЩЗ³ЫЭ ³е³СбнбхЩ ¿ бхЯ³¹сбхГЫ³Э П»ЭпсбЭ³уЩ³Э С³Щ³с ³ЭСс³Е»Яп эбхЭПуЗбЭ³Й нЗЧ³П: ас¨¿ ³й³сП³ЫЗ нс³ БЭпс³П³Эбс»Э П»ЭпсбЭ³Э³Йбх С³Щ³с ³ЭСс³Е»Яп ¿ у³Эу³ЭЩ³Э П³½Щ³нбсЩ³Э ¨ Г³Й³ЩбхлЗ ·бсНбхЭ»бхГЫ³Э ½бх·бс¹бхЩ: ²ЫЭ ¹»ещбхЩ, »сµ у³Эу³ЭЩ³Э П³½Щ³нбсЩ³Э ³ПпЗн³убхЩБ ³е³СбнбхЩ ¿ ³сГЭбхГЫ³Э нЗЧ³П, бсЭ ³ЭСс³Е»Яп ¿ бхЯ³¹сбхГЫ³Э ¹сл¨бсЩ³Э С³Щ³с, Г³Й³ЩбхлЗ ³ПпЗн³убхЩЭ ³ЭЩЗз³П³Эбс»Э П³ен³Н ¿ бхЯ³¹сбхГЫ³Э П»ЭпсбЭ³уЩ³Э »с¨бхЫГЗ С»п:
асе»л бхЯ³¹сбхГЫ³Э Сб·»эЗ½ЗбЙб·З³П³Э Щ»Л³ЭЗ½ЩЭ»с П³с»ЙЗ ¿ ¹Зп³сП»Й ¹бЩЗЭ³ЭпЗ »с¨бхЫГБ, »сµ ЭЫ³с¹³ЫЗЭ С³Щ³П³с·бхЩ П³с¨бс ³½¹³ПЭ»сЗ ³½¹»убхГЫ³Щµ ЧЭЯнбхЩ ¿ »сПсбс¹³П³Э ³½¹³ПЭ»сЗ ЗЭп»ЭлЗнбхГЫбхЭБ, ¨ µЙбП³¹³ЫЗ »с¨бхЫГБ, »сµ П³с¨бс ³½¹³ПЭ»сЗ ³½¹»убхГЫбхЭБ С³Э·»уЭбхЩ ¿ ЗЭэбсЩ³уЗ³ЫЗ ³ЫЙ Сблщ»сЗ бхХЗЭ»сЗ ч³ПЩ³ЭБ: онЫ³Й Щбп»убхЩЭ»сЗ СЗЩ³Э нс³ »Э П³йбхун³Н бхЯ³¹сбхГЫ³Э Щ»Л³ЭЗ½ЩЭ»сЗ µ³у³псбхГЫ³Э п³сµ»с Щб¹»ЙЭ»с: ²Ыле»л, ´сб¹µ»ЭГЗ ПбХЩЗу ³й³з³сПн³Н ЗЭэбсЩ³уЗбЭ эЗЙпсЗ Щб¹»ЙЗ СЗЩщбхЩ БЭП³Н ¿ ³ЫЭ С³Э·³Щ³ЭщБ, бс, гЭ³Ы³Н Щбхпщ»сЗ Сб·Э³ПЗбхГЫ³ЭБ, ЭЫ³с¹³ЫЗЭ С³Щ³П³с·Э, БЭ¹С³Эбхс ³йЩ³Щµ, ·бсНбхЩ ¿ бсе»л л³СЩ³Э³ч³П СЭ³с³нбсбхГЫбхЭЭ»сбн ЩЗбхХХЗ С³Лбс¹³Пу³П³Э л³сщ: ²Ы¹ ЗлП е³пЧ³йбн ЩбхпщЗ Щбп Зс³П³Э³ЭбхЩ ¿ БЭпсЩ³Э ·бсНбХбхГЫбхЭ, бсЗ ³с¹ЫбхЭщбхЩ БЭпснбхЩ ¿ ЗЭэбсЩ³уЗ³ бсбЯ³ПЗ БЭ¹С³Эбхс С³пПбхГЫбхЭ бхЭ»убХ Зс³¹³сУбхГЫбхЭЭ»сЗ Щ³лЗЭ: АЭ¹ бсбхЩ БЭпсбхГЫбхЭБ П³п³снбхЩ ¿ бг е³п³С³П³Эбс»Э, ³ЫЭ бхХХн³Н ¿ у³ЭП³ЙЗ ЗЭэбсЩ³уЗ³ЫЗ БЭ¹бхЭЩ³ЭБ: Алп Вс»ЫлЩ³ЭЗ ³й³з³¹с³Н Щб¹»ЙЗ` БЭпсбхГЫбхЭЭ Зс³П³Э³ЭбхЩ ¿ ³Ыле»л Пбгн³Н пс³Щ³µ³Э³П³Э ³Э³ЙЗ½³пбсЗ л³СЩ³ЭЭ»сбхЩ, бсБ Э»сП³Ы³ун³Н ¿ бсбЯ³ПЗ µ³йЗ С»п П³е³Пун³Н ³ПпЗнбхГЫ³Щµ Э»ЫсбЭЭ»сЗ µ³½ЩбхГЫ³Щµ: Ն»ЫсбЭЭ»сЗ бсбЯ³ПЗ ЛЩµЗ ³ПпЗн³убхЩБ П³Лн³Н ¿ ¹с³Эу ½·³Ы³П³Э Я»ЩЗ Щ³П³с¹³ПЗу. ³ЫЭ ¹»ещбхЩ, »сµ ЩЗ ЛЩµЗ ³ПпЗн³уЩ³Э С³Щ³с ³ЭСс³Е»Яп ¿ бхЕ»Х ³½¹³П, ³й³н»Й у³Нс Я»Щ бхЭ»убХ ЛЩµЗ ³ПпЗн³уЩ³Э С³Щ³с µ³н³с³с ¿ ЭбхЫЭЗлП ³н»ЙЗ ГбхЫЙ ³½¹³П: ¸бЫгЗ ³й³з³¹с³Н Щб¹»ЙбхЩ µбЙбс ³½¹³ПЭ»сБ С³лЭбхЩ »Э пс³Щ³µ³Э³П³Э н»сЙбхНЗгЗЭ: О³с¨бс ³½¹³ПЗ БЭпсбхГЫбхЭБ Зс³П³Э³унбхЩ ¿ Э³ЛПЗЭ чбсУЗ СЗЩ³Э нс³:
´³н³П³ЭЗЭ С»п³щсщс³П³Э ¿ кбПбЙбнЗ ПбХЩЗу ³й³з³сПн³Н "³½¹³ПЗ ЭЫ³с¹³ЫЗЭ Щб¹»ЙЗ" Щ»ПЭ³µ³ЭбхГЫбхЭБ: Алп ³Ыл п»л³П»пЗ` ³сп³щЗЭ ·с·йЗгЭ»сЗЭ н³сЕн»Йбх ³с¹ЫбхЭщбхЩ, бхХ»Х³П»Х¨бхЩ У¨³нбснбхЩ ¿ ³½¹³ПЗ ЭЫ³с¹³ЫЗЭ Щб¹»ЙБ, бсбхЩ ·с³Эун³Н »Э ·с·йЗгЭ»сЗ Н³ЭбГ С³Щ³ЙЗсЗ µбЙбс пнЫ³ЙЭ»сБ: ²й³з³у³Н Щб¹»ЙЭ ³е³СбнбхЩ ¿ бхЯ³¹сбхГЫ³Э µ³сУс Щ³П³с¹³П, щ³ЭЗ-бс ГбхЫЙ ¿ п³ЙЗл ³с¹»Э Н³ЭбГ ³й³сП³Э»сЭ БЭП³Й»Й ³й³н»Й П³сЧ Е³Щ³Э³П³С³пн³НбхЩ ¨ ³н»ЙЗ Сбхл³ЙЗбс»Э, щ³Э щЗг Н³ЭбГЭ»сБ: ²ЭН³ЭбГ ³й³сП³ЫЗу ЭЫ³с¹³ЫЗЭ С³Щ³П³с·З П»ЭпсбЭ³П³Э С³пн³НЭ»с ·Э³убХ ЗЩебхЙлБ С³Э·»уЭбхЩ ¿ Эбс ³½¹³ПЗ ¨ ЭЫ³с¹³ЫЗЭ Щб¹»ЙЗ ³ЭС³Щ³У³ЫЭбхГЫбхЭ, ЗЭгЗ С»п¨³Эщбн ³й³з ¿ ·³ЙЗл ПбХЩЭбсбЯЗг н³сщ, бсЭ ³с¹»Э бхЯ³¹сбхГЫ³Э ¹сл¨бсбхЩ ¿: ²Ыл ·бсНБЭГ³убхЩ Щ»Н ¹»с »Э Л³ХбхЩ ·ЙЛбхХ»ХЗ П»Х¨З Ч³П³п³ЫЗЭ С³пн³НбхЩ ¨ ЙЗЩµЗП С³Щ³П³с·бхЩ п»Х³П³Ын³Н бхЯ³¹сбхГЫ³Э Э»ЫсбЭЭ»сБ П³Щ ЭбсбхЫГЗ ¹»п»ПпбсЭ»сБ:
вЭ³Ы³Н бхЯ³¹сбхГЫ³Э ЛЭ¹сЗЭ н»с³н»снбХ µ³½Щ³ГЗн Сб·»эЗ½ЗбЙб·З³П³Э п»лбхГЫбхЭЭ»сЗ, ¹с³Эу Щ»Н³Щ³лЭбхГЫ³Э СЗЩщбхЩ БЭП³Н »Э ¹бЩЗЭ³ЭпЗ ¨ µЙбП³¹³ЫЗ »с¨бхЫГЭ»сБ:
ахЯ³¹сбхГЫ³Э п»л³ПЭ»сБ: ахЯ³¹сбхГЫ³Э п³с³п»л³ПЭ»сЗ ³й³ЭУЭ³убхЩБ Зс³П³Э³ЭбхЩ ¿ »сПбх СЗЩЭ³П³Э г³ч³ЭЗЯЭ»сбн: ШЗ ¹»ещбхЩ бсе»л г³ч³ЭЗЯ »Э БЭ¹бхЭнбхЩ бхЯ³¹сбхГЫ³Э бхХХн³НбхГЫбхЭБ, ЩЫбхл ¹»ещбхЩ` бхЯ³¹сбхГЫ³Э ³й³з³уЩ³Э ·бсНбхЩ П³ЩщЗ бхЭ»у³Н ³½¹»убхГЫбхЭБ:
²ЫЭ е³ЫЩ³ЭЭ»сбхЩ, »сµ Щ³с¹бх Сб·»П³Э ·бсНбхЭ»бхГЫбхЭЭ бхХХбс¹н³Н ¿ л»ч³П³Э Э»с³ЯЛ³сСЗЭ, ³есбхЩЭ»сЗЭ, ½·³уЩбхЭщЭ»сЗЭ бх Щпщ»сЗЭ, ³й³ЭУЭ³унбхЩ ¿ бхЯ³¹сбхГЫ³Э Ý»ñùÇÝ п³с³п»л³ПБ: Р³П³й³П е³с³·³ЫбхЩ, »сµ Сб·»П³Э ·бсНбхЭ»бхГЫбхЭЭ бхХХбс¹н³Н ¿ ³сп³щЗЭ Зс³П³ЭбхГЫ³ЭБ, Ясз³е³пЗ Зс»сЗЭ, »с¨бхЫГЭ»сЗЭ бх С³с³µ»сбхГЫбхЭЭ»сЗЭ ЛблщБ ·ЭбхЩ ¿ ³ñï³ùÇÝ Ï³Ù ½·³Û³Ï³Ý бхЯ³¹сбхГЫ³Э Щ³лЗЭ:
Алп бхЯ³¹сбхГЫ³Э ³й³з³уЩ³Э ·бсНБЭГ³убхЩ П³Щ³ЫЗЭ з³Эщ»сЗ ¹сл¨бсЩ³Э Щ³П³с¹³ПЗ` п³с³µ³Е³ЭнбхЩ »Э бхЯ³¹сбхГЫ³Э áã ϳٳÍÇÝ, ϳٳÍÇÝ ¨ »ïϳٳÍÇÝ ï³ñ³ï»ë³ÏÝ»ñ: