Материал: ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

Հոգեբանական գրականության մեջ հանդիպում է հոգեկանի գործառույթների այլ տարաբաժանում: Առանձնացվում են իրականության արտացոլման և վարքի ու գործունեության կարգավորման գործառույթները:

Արտացոլումը մի օբյեկտի կողմից մյուս օբյեկտի առանձնահատկությունների, կառուցվածքային յուրահատկությունների, հարաբերությունների համապատասխան վերարտադրման ընդունակություն է:

Արտացոլման հիմնական մակարդակները`

1.Ֆիզիկական արտացոլում – իրականանում է ֆիզիկական մակարդակում, ազդեցության արդյունքում առաջ են գալիս մեխանիկական, օպտիկական և այլ ձևափոխություններ:

2.Ֆիզիոլոգիական արտացոլում – իրականանում է ֆիզիոլոգիական մակարդակում, ազդեցության արդյունքում փոփոխվում են ֆիզիոլոգիական վիճակները:

3.Հոգեկան արտացոլում – արտացոլման ակտիվ գործընթաց, ազդեցության հետևանքով ձևավորվում են ներհոգեկան նոր բովանդակություններ, որոնց հետագա դրսևորումների արդյունքում ձևափոխվում է ազդող իրականությունը:

Վարքի և գործունեության կարգավորումը բարդ գործընթաց է, որի արդյունքում սուբյեկտի վարքը հարմարեցվում է միջավայրի պայմաններին, համապատասխանեցվում առկա իրավիճակին: Վարքի կարգավորումն անհրաժեշտ է կենսագործունեությունն անհրաժեշտ մակարդակի վրա պահելու համար:

Վարքի կարգավորման հիմնական մակարդակները:

1.Հումորալ կարգավորում – իրականացվում է ներքին գեղձերի կողմից արտադրվող հորմոնների (ադրենալին, նորադրենալին և այլն) միջոցով, ունի ֆիզիոլոգիական բնույթ: Խիստ դետերմինացված է:

2.Նյարդային կարգավորում – իրականանում է նյարդային գործունեության արդյունքում (պայմանական և ոչ պայմանական ռեֆլեքսներ): Դետերմինացված է:

3.Հոգեկան կարգավորում – վարքը կարգավորվում է համաձայն գիտակցության մեջ առկա օրինակելի նմուշի, կիրառվում են հոգեկան բովանդակությունները, ստեղծվում են վարքի նոր ձևեր: Դետերմինացված չէ, ունի տատանման որոշակի տիրույթ:

Վարքի և գործունեության կարգավորման թվարկված երեք մակարդակները փոխկապակցված են և լրացնում են միմյանց: Արտացոլման և վարքի կարգավորման գործընթացները նույնպես սերտորեն փոխկապակցված են: Առանց համապատասխան արտացոլման հնարավոր չէ կարգավորել վարքն ու գործունեությունը: Մյուս կողմից, հոգեկան արտացոլումն, ի տարբերություն արտացոլման ֆիզիկական և ֆիզիոլոգիական մակարդակների, պասիվ չէ, այն ուղեկցվում է որոշակի գործունեությամբ` ընտրությամբ, որոնումով և բնութագրվում է որոշակի ակտիվությամբ, վարքային դրսևորման ձևի ընտրությամբ:

Հոգեկանի դրսևորման ձևերը: Նշված գործառույթների իրականացման ընթացքում հոգեկանը դրսևորվում է երեք հիմնական ձևերով` որպես հոգեկան գործընթացներ, հոգեկան վիճակներ, անձնային առանձնահատկություններ:

1.Հոգեկան գործընթացները շարունակական հոգեկան երևույթներ են, կազմված իրար հերթականաբար հաջորդող փուլերից: Առանձնացվում են իմացական, հուզական և կամային գործընթացներ: Իմացական գործընթացներն առավելապես կապված են ճանաչման, իրականության արտացոլման գործառույթի հետ: Իմացական գործընթացները, որպես մեկ ամբողջություն, իրենցից ներկայացնում են շրջակա կենսամիջավայրի հետ փոխհարաբերությունների արդյունքում այդ իսկ միջավայրի մասին գիտելիքների ստացման և կուտակման գործընթաց:

Իմացական գործընթացներն են` զգայությունները, ընկալումը, հիշողությունը, մտածողությունը, երևակայությունը, ուշադրություն, խոսք:

Հուզական գործընթացները կապված են գնահատման գործառույթի հետ և իրականանում են հոգեֆիզիոլոգիական մակարդակում:

Կամային գործընթացները կապված են վարքի և գործունեության կարգավորման գործառույթի հետ և իրականանում են իմացական ու հուզական գործընթացների անմիջական մասնակցությամբ:

2.Հոգեկան վիճակներն ի տարբերություն հոգեկան գործընթացների հարաբերականորեն կայուն են: Դրանք հոգեկան ակտիվության մակարդակներ են, որոնք որպես ֆոն են ծառայում հոգեկան գործընթացների դրսևորման համար, կախված են դրանց դրսևորումներից, իրենց հերթի որոշելով այդ իսկ դրսևորումների առանձնահատկութ­յուն­ները: Տարբերակվում են գիտակցության վիճակներ, մոտիվացիոն վիճակներ, հուզական վիճակներ, իմացական վիճակներ, կամային վիճակներ: Գիտակցության վիճակները բնորոշվում են գիտակցական ակտիվության մակարդակով (գիտակից կամ անգիտակից վիճակներ, քուն, արթմնություն, նինջ և այլն): Մոտիվացիոն վիճակներն արտահայտում են գործունեության դրդապատճառի ինտենսիվության աստիճանը (հետաքրքրություն, անտարբերություն և այլն): Հուզական վիճակներն արտահայտում են տվյալ պայմաններում գերակայող հուզական ֆոնը (աֆեկտիվ, էյֆորիկ, տագնապային և այլ վիճակներ): Իմացական վիճակներն արտահայտում են իմացական գործընթացների ուղղվածությունն ու ընթացիկ ակտիվությունը (ցրվածություն, տարակույս, կենտրոնացվածություն, անուրջ և այլն): Կամային վիճակները` անհատի կամային տրամադրվածությունը (հաստատակամություն, շփոթվածություն և այլ):

3. Անձնային առանձնահատկությունները առանձին անհատին հատուկ, հարաբերակա­նո­րեն կայուն հատկություններ են, որոնք որոշիչ դեր են խաղում անհատի հոգեկան ամբողջ ապարատի դրսևորումների ընթացքում` որոշելով դրանց ուժաբանական որակները, բնույթը: Անձնային առանձնահատկություններն են` անձի ուղղվածությունը, խառնվածքը, բնավորությունը, ընդու­նա­կությունները:

1.3. Հոգեբանության խնդիրներն ու մեթոդները

Խնդիր, մեթոդաբանություն, մեթոդ, մեթոդիկա հասկացությունները: Հոգեբանության մեթոդաբանական սկզբունքները` դետերմինիզմ, համակարգայնություն, զարգացում: Հոգեբանության խնդիրների և մեթոդների կապը: Հոգեբանության ծավալման տեսական, գիտահետազոտական և կիրառական մակարդակները: Տեսական հոգեբանության խնդիրները (ընդհանուր հոգեբանական տեսության մշակում, հոգեբանական հասկացությունների և կատեգորիաների սահմանում, հոգեբանական հետազոտությունների արդյունքների ընդհանրացում, եզրահանգումների կառուցում), մեթոդները (գրականության վերլուծություն, հասկացությունների սահմանում, համադրում, խմբավորում, դասակարգում): Հոգեբանության գիտահետազոտական մակարդակի խնդիրները (նախկին գիտելիքի վերստուգում, նոր գիտելիքի ստացում, կիրառական հոգեբանական մեթոդների մշակում), մեթոդները (հիմնական` գիտափորձ, դիտում, օժանդակ` թեսթավորում, գործունեության արդյունքների և կենսագրական տվյալների վերլուծություն, զրույց, էքսպերտային գնահատում, անկետավորում): Կիրառական հոգեբանության խնդիրները (իրավիճակի հոգեբանական կողմերի գնահատում, ակնկալվող հետևանքների կանխատեսում, հոգեախտորոշում, հոգեբանական աջակցություն,), մեթոդները (ախտորոշիչ մեթոդներ (թեսթավորում, դիտում, հարցազրույց, անկետավորում, սոցիոգրամա), հոգեշտկողական մեթոդներ, հոգեթերապևտիկ մեթոդներ, հոգեբանական թրեյնինգներ): Հոգեբանության ծավալման մակարդակների փոխադարձ կապը: Հոգեբանական հետազոտության փուլերը:

Յուրաքանչյուր առանձին գիտության առջև դրված են որոշակի խնդիրներ, որոնց լուծման ընթացքում տվյալ գիտությունն առաջնորդվում է ընտրված մեթոդաբանական սկզբունքներով, օգտնվում հատուկ մշակված մեթոդներից և մեթոդիկաներից: Լինելով ինքնուրույն գիտություն, հոգեբանությունն ունի հստակորեն ձևակերպված խնդիրներ, ինչպես նաև այդ իսկ խնդիրները լուծելու համար անհրաժեշտ միջոցների լրակազմ:

Հոգեբանության խնդիրների, մեթոդաբանական սկզբունքների, մեթոդների և մեթոդիկաների կապը.

1. Խնդիրներ – բացահայտել և համակարգել հոգեկանի դրսևորումների օրինաչափությունները, տալ հոգեկանի կառուցվածքային, գործառնական և ուժաբանական նկարագրությունը, մշակել հոգեկանի հնարավոր դրսևորումները կանխատեսող և կառավարող մեթոդներ:

2. Մեթոդոլոգիա, մեթոդաբանություն – հոգեբանության առարկայի ընդհանուր հասկացումը որևէ պարադիգմայի տեսանկյունից (մատերիալիստական, իդեալիստական, ֆենոմենոլոգիական, էկզիստենցիալ և այլն):

3. Մեթոդաբանական սկզբունքներ – հոգեբանական հետազոտությանը ներկայացվող պահանջներ:

4. Հետազոտության մեթոդները – փաստերի ստացման ձևեր, եղանակներ, որոնք համապատասխանեցված են մեթոդաբանական սկզբունքներին:

5. Հետազոտության մեթոդիկա – հոգեբանական հետազոտության նպատակին համապատասխանող մեթոդի կոնկրետ իրականացում:

Հոգեբանության խնդիրն, ընդհանուր առմամբ, հոգեկան իրականության դրսևորումների բացահայտումը, նկարագրությունն ու մեկնաբանությունն է: Այդուհանդերձ, հարաբերականորեն առանձնացվում են հոգեբանության առջև կանգնած խնդիրների ծավալման երեք մակարդակներ: Դրանք են` տեսական մակարդակը, գիտահետազոտական մակարդակը և կիրառական մակարդակը: Եվ, չնայած նշված երեք մակարդակները փոխկապակցված և միտված են միևնույն խնդրի լուծմանը, այդուհանդերձ, դրանք որոշակիորեն տարբերվում են: Այս մակարդակներից յուրաքանչյուրն ունի խնդիրների իր լրակազմը, որով էլ հենց որոշվում է դրանցում կիրառվող մեթոդների բնույթը:

1. Տեսական մակարդակ: Խնդիրները` կառուցել ընդհանուր հոգեբանական տեսություն, սահմանել հոգեբանական կատեգորիաներն ու հասկացությունները: Մեթոդները` գրականության վերլուծություն, հասկացությունների դասակարգում, խմբավորում, համադրում, փորձարարական տվյալների ընդհանրացում:

2. Գիտահետազոտական մակարդակ: Խնդիրները` վերստուգել արդեն ընդունված գիտելիքը, ստանալ նոր տվյալներ: Մեթոդները` հիմնական մեթոդներ. գիտափորձ և դիտում, օժանդակ մեթոդներ. գործունեության արդյունքների վերլուծություն, կենսագրական մեթոդ,երկվորյակային մեթոդ,սոցիոմետրիա,անկետավորում,թեսթավորում:

Դիտում – հետազոտության գիտական մեթոդ, որը չի բավարարվում միայն տվյալների պարզունակ գրանցմամբ, այլ գիտականորեն բացատրում է հոգեկան երևույթների պատճառները: Առօրեական դիտումը սահմանափակվում է փաստերի հասարակ գրանցմամբ, ունի չկազմակերպ­ված, պատահական բնույթ: Դիտման գիտական մեթոդը փաստի ներկայացումից անցնում է դրա ներ­քին էության բացահայտմանն ու բացատրությանը: Իրականացվում է համաձայն հատուկ պլանի, տվյալ­ները գրանցվում են հատուկ օրագիր-մատյանի մեջ:

Գիտափորձ – բնութագրվում է հետազոտվողի գործունեության մեջ հետազոտողի ակտիվ միջամտությամբ: Հետազոտության առարկան որոշակիորեն ընդգծվում և առանձնացվում է այլ հոգեբանական երևույթներից: Կախված գիտափորձի անցկացման միջավայրից առանձնացվում են դրա երկու տարատեսակներ` բնական և լաբորատոր: Բնական գիտափորձը ընթանում է սովորական պայմաններում: Լաբորատոր գիտափորձը` հատուկ պայմաններում, կիրառվում է հատուկ սարքավորում, փորձարկվողի գործողությունները ենթարկվում են հատուկ հրահանգավորման: Կախված գիտափորձի նպատակներից առանձնացվում են գրանցող և ձևավորող գիտափորձեր: Գրանցող գիտափորձը նպատակ ունի բացահայտելու առկա հոգեկան երևույթի դրսևորումների որակական և քանակական յուրահատկությունները: Ձևավորող գիտափորձի ընթացքում հետազոտվում է որևէ գործոնի ազդեցությամբ հոգեկան նոր բովանդակությունների, հատկությունների առաջացման, զարգացման գործընթացի յուրահատկությունները: Ձևավորող գիտափորձը կարող է լինել ուսուցանող կամ դաստիարակչական:

Գործունեության արդյունքների վերլուծություն – հետազոտական տվյալները ստացվում են հետազոտության օբյեկտի գործունեության արդյունքների վերլուծության ճանապարհով:

Կենսագրական մեթոդ - հետազոտական տվյալները ստացվում են հետազոտության օբյեկտի կենսագրական տվյալների հետազոտության ճանապարհով:

Երկվորյակային մեթոդ – բացահայտում է հոգեկան առանձնահատկությունների ձևավորման հասարակական և ժառանգական գործոնների համահարաբերակցական կապերը:

Սոցիոմետրիա – բացահայտում է սոցիալական խմբում միջանձնային կապերի առանձնահատկությունները:

Անկետավորում – կիրառվում է փորձարկվողի մասին որոշակի տվյալներ հավաքելու նպատակով:

Թեսթավորում – հոգեբանական ախտորոշման մեթոդ: Իրականացվում է թեսթերի` ստանդարտացված հարցերի և խնդիրների կիրառմամբ:

3. Կիրառական մակարդակ: Խնդիրները` իրավիճակի հոգեբանական կողմերի գնահատում, ակնկալվող հետևանքների կանխատեսում, հոգեախտորոշում, հոգեբանական աջակցություն: Մեթոդները` ախտորոշիչ մեթոդներ` թեսթավորում, դիտում, հարցազրույց, անկետավորում, սոցիոգրամա, հոգեշտկողական մեթոդներ, հոգեթերապևտիկ մեթոդներ, հոգեբանական թրեյնինգներ:

Անկախ այն հանգամանքից, թե որ մեթոդաբանական տեսանկյունից է դիտարկվում հոգեկանը (մատերիալիստական, սպիրիտուալիստական, ֆենոմենոլոգիական թե հոգեվերլուծական), որ մակարդակում է իրականանում հոգեբանական հետազոտությունը (տեսական, գիտահետազոտական, թե կիրառական), դրան ներկայացվում են որոշակի անփոփոխ պայմաններ, որոնք ընդունված են որպես հոգեբանության հիմնական մեթոդաբանական սկզբունքներ:

Հոգեբանության հիմնական մեթոդաբանական սկզբունքներն են`

1. Դետերմինիզմ – հոգեկանի դրսևորումները պայմանավորված են որոշակի հանգամանքներով, բխում են դրսևորման միջավայրից, յուրաքանչյուր երևույթ ունի իր պատճառը և թողնում է որոշակի հետևանք:

2. Համակարգայնություն – հոգեկանն իր բոլոր մակարդակներով, դրսևորումներով ու կապերով դիտարկվում է որպես մեկ միասնական համակարգ:

3. Զարգացում – հոգեկանը դիտարկվում է որպես յուրահատուկ զարգացումներով անընդհատ ընթացող գործընթաց:

1.4. Հոգեբանության ոլորտներն ու կապն այլ գիտությունների հետ

Հոգեբանության ոլորտների առանձնացման չափանիշները` գործունեության տեսակ (աշխատանքի հոգեբանություն, կրթության հոգեբանություն, սպորտի հոգեբանություն և այլն), զարգացման մակարդակ (զարգացման (տարիքային) հոգեբանություն, համեմատական հոգեբանություն, հատուկ հոգեբանություն և այլն), անձի և հասարակության ներգրավվածություն (անձի հոգեբանություն, սոցիալական հոգեբանություն, զանգվածային երևույթների հոգեբանություն և այլն): «Ընդհանուր հոգեբանության» տեղը հոգեբանական գիտելիքի համակարգում: Հոգեբանության կապն այլ գիտությունների հետ` փիլիսոփայություն, մանկավարժություն, կենսաբանություն, հասարակագիտութ­յուն, քաղաքագիտություն, մաթեմատիկա, պատմություն և այլն:

Հոգեբանական գիտելիքի ծավալման շրջանակները բավականին լայն են. դրանց մեջ են ներառվում մարդկային գործունեության բոլոր ոլորտները, զարգացման բոլոր փուլերը, անհատական և խմբային հոգեբանական երևույթները: Ընդ որում, հոգեկանի դրսևորումները զգալիորեն տարբերվում են, կախված գործունեության բնույթից, զարգացվածության մակարդակից և այլն: Այնպես որ, առաջ է գալիս հոգեբանության առանձին ճյուղերի, բնագավառների տարբերակման անհրաժեշտություն: Այդ տարբերակման հիմքում ընկած են` գործունեության տեսակի, զարգացման մակարդակի, անձի հասարակական ներգրավվածության չափանիշները: Այս տեսանկյունից ժամանակակից հոգեբանությունն ունի հետևյալ կառուցվածքը`

1. Ընդհանուր հոգեբանություն: Ուսումնասիրում է հոգեկանի առաջացման, դրսևորման, գործառման և զարգացման ընդհանուր օրինաչափությունները: Կիրառում է հոգեբանության բոլոր ոլորտների տվյալները, իր հերթին ընդհանուր տվյալներ մատակարարելով այդ ոլորտներին:

Հոգեբանության մասնավոր ոլորտները`

2.Գործունեության տեսանկյունից`

ա) աշխատանքի հոգեբանություն,

բ) սպորտի հոգեբանություն,

գ) կրթության հոգեբանություն,

դ) բիզնեսի կամ ձեռներեցության հոգեբանություն և այլն:

3.Զարգացման տեսանկյունից`

ա) տարիքային – հետազոտում է անհատի կյանքի ընթացքում հոգեկանի զարգացման օրինաչափությունները, հոգեկանի դրսևորումների տարիքային առանձնահատկությունները,

բ)համեմատական – համեմատական հետազոտության է ենթարկում առանձին անհատների, ինչպես նաև կենդանիների և մարդու հոգեկան գործունեության առանձնահատկությունները,

գ)հատուկ հոգեբանություն - հետազոտում է հոգեկանի զարգացման ընթացքում տեղ գտած շեղումները,

4.Հասարակության և անձի փոխհարաբերությունների տեսանկյունից

ա)սոցիալական հոգեբանություն – հետազոտում է հոգեկան երևույթները մարդկանց փոխհարաբերությունների ընթացքում,

բ)անձի հոգեբանություն – հետազոտում է անձի հոգեբանական առանձնահատկությունները:

Հոգեբանությունը սերտորեն կապված է գիտական այլ ոլորտների հետ և գրավում է իր ուրույն դիրքը ներկայիս գիտական համակարգում:

Հոգեբանության կապն այլ գիտությունների հետ`

1.Փիլիսոփայություն: Հոգեբանության, ինչպես և այլ գիտությունների մեթոդական հիմքը փիլիսոփայությունն է: Այստեղ է իրականանում հիմնական հոգեբանական կատեգորիաների սահմանումը, մեթոդաբանական սկզբունքների առանձնացումը:

2.Բնական գիտություններ` կենսաբանություն, ֆիզիոլոգիա, քիմիա, ֆիզիկա – հոգեկանի դրսևորումների նյութական մասի` նյարդային համակարգի ֆիզիոլոգիական, հոգեֆիզիկական և կենսաբանական գործընթացների հետազոտություն:

3.Կիբերնետիկա` հոգեկան ինքնակառավարման գործընթացների հետազոտում, զուգահեռների անցկացում:

4.Սոցիոլոգիա`հասարակական գործընթացներում հոգեկան գործոնի դերի բացահայտումը: Սոցիալական հոգեբանություն:

5.Մանկավարժություն` կրթության և դաստիարակության հոգեբանական օրինաչափությունների բացահայտում: Կրթական և դաստիարակչական գործընթացի արդյունավետության բարձրացում:

6.Տեխնիկական գիտություններ` հոգեբանական հետազոտությունների ընթացքում կիրառվող տեխնիկական միջոցների մշակում, ինչպես և տեխնիկայի և մարդու փոխհարաբերությունների հետազոտություն, տեխնիկական միջոցների նախագծման ընթացքում հոգեբանական օրինաչափությունների կիրառում:

1.5. Հոգեբանության հիմնական կատեգորիաները:

Հոգեբանության կատեգորիալ ապարատը` անձ, անհատ, անհատականություն, հոգեկան ակտի­վութ­յուն, գործունեություն, գիտակցություն, ճանաչում, գնահատում, հոգեկան գործընթացներ, հոգեկան վիճակներ, անհատական առանձնահատկություններ հասկացությունների գործածումը հոգեբանական համատեքստում:

Ինչպես և ցանկացած գիտություն, «Հոգեբանությունն» ունի հիմնական հասկացություն­ների, կատեգորիաների որոշակի համակարգ, որի միջոցով իրականանում է հոգեբանական գիտելիքի կառուցումը: Կատեգորիաները գիտության մեջ ընդունված այն առաջնային հասկացություններն են, որոնց հետ հարաբերակցությունից բխում են մնացած բոլոր հասկա­ցություն­­ները: Որպես այդպիսիք, «Հոգեբանության» պարագայում կարելի է առանձնացնել` «անձ», «անհատ», «անհատականություն», «հոգեկան ակտիվություն», «գործունեություն», «գիտակցություն», «ճանաչում», «գնահատում», «հոգեկան գործընթացներ», «հոգեկան վիճակներ», «անհատական հոգեկան առանձնահատկություններ» կատեգորիաները:

«Անձ», «անհատ», «անհատականություն»: «Անձ» հասկացությունը հոգեբանության հիմնական կատեգորիաներից է: Հոգեկան երևույթների դիտարկումը ենթադրում է դրանց կրողի` անձի առկայություն: Անձը հանդես է գալիս որպես մեկ ամբողջական համակարգ, որն իր մեջ միավորում է հոգեկան գործընթացները, վիճակները, առանձնահատկությունները, հոգեկանի գործառույթներն ու ոլորտները: Այդուհանդերձ, «անձ» հասկացությունն իմաստավորվում է երկու այլ` «անհատ» և «անհատականություն» հասկացությունների հետ փոխկապակցվածության պարագայում: Ընդհանուր առմամբ, կարելի է ասել, որ այս երեք կատեգորիաներով արտահայտվում է միևնույն երևույթը` մարդը: Սակայն դրանց մասնակի կիրառումներն ունեն որոշակի տարբերությունններ: «Անհատ» հասկացությունն իր մեջ ներառում է կենսաբանական այն առանձնահատկությունները, որոնց ամբողջությունը թույլ է տալիս նույնականացնել անհատին որպես կոնկրետ տեսակի պատկանող միավորի: Այն դեպքում, երբ մարդու մասին խոսվում է որպես անհատի, նկատի են առնվում այն առանձնահատկությունները, որոնցով մարդն առանձնանում է կենդանական աշխարհի այլ տեսակների պատկանող անհատներից և նույնականացվում որպես բանական մարդ տեսակի ներկայացուցիչ: Այս առումով, բոլոր մարդկային անհատները փոխփոխարինելի են: «Անձ» հասկացությունն ավելի է նեղացնում ընտրության շրջանակները: Այն արտահայտում է մարդուն, նրա հասարակական կապերի, դերերի, կարգավիճակների ամբողջության տեսանկյունից: «Անհատականություն» հասկացության կիրառմամբ մարդը վերածվում է անփոխարինելի, յուրահատուկ, անկրկնելի էության: Այս հասկացություններից յուրաքանչյուրի կիրառումը կախված է այն հարաբերությունների բնույթից, որոնցում դիտարկցում է մարդը: Եթե ցանկանում են շեշտել նրա տեսակային պատկանելիությունը, կիրառում են «անհատ» հասկացությունը, հասարակական ներգրավվածության ընդգծման դեպքում` «անձ», ինտիմ, խիստ նեղ շրջանակի հարաբերությունների դիտարկման պայմաններում` «անհատականություն» հասկացությունները: