Материал: UMK_Umumiy_astronomiya_Fizika

Kichik massali Merkuriy (Yer massasining 5,5 foiziga teng) sirtida bu qadar yuqori haroratgacha ( + 420°S) qizish, sayyora atmosferasinnng asosiy qismining yuqolishiga sabab bo‘lgan deb qaraladi.

Merkuriyning aniqlangan magnit maydoni, sayyoralarning magnit maydonlarini vujudga kelishlari haqidagi mavjud gipotezani shubha ostiga qoldirdi.

Yer magnit maydonining paydo bo‘lishi, uning aylanishi natijasida metall yadrosida vujudga keladigan uyurmaviy tokning oqibatidan deb qaralardi. Shuning uchun ham sayyora qancha massiv bo‘lsa va qancha tez aylansa, unda magnit maydonining kuchlanganligi shuncha katta bo‘ladi, degan xulosa ma’lum darajada, fanda hukmronlik qilardi. Shu boisdan kichik massali va o‘ta sekin aylanuvchi (boshqa sayyoralarga nisbatan) Merkuriyda Mars va Erdagidan katta kuchlanishli maydonning mavjudligi qiziq.

Merkuriyga yaqin «qarindosh» Oy tuprog‘ida mikroorganizmlarning yo‘qligi, iqlim sharoitiga ko‘ra Oynikidan ham keskinligi bilan farq qiluvchi Merkuriyda hayot bo‘lishi uchun sharoit yo‘q, deb dadil aytishga to‘la imkon beradi. Merkuriyning tabiiy yuldoshi yo‘q.

Venera. Qadim rim mifologiyasida sevgi xudosining nomi «Venera» deb yuritiladigan bu sayyoraning Quyoshdan o‘rtacha uzoqligi 108 million kilometrdir. Venera (Sharqda Zuhro nomi bilan tanilgan) orbitasi bo‘ylab sekundiga 35 kilometr tezlik bilan harakatlanib, 225 kunda Quyosh atrofida bir marta to‘la aylanib chiqadi.

Ravshanligi jihatidan Quyosh va Oydan keyin turadigan bu sayyora, juda qadimdan kishilar diqqatini o‘ziga tortib, «qo‘zg‘almas» yulduzlar fonida harakatlanishi birinchi bo‘lib sezilgan «adashgan» yoritkichdir.

1610 yildayoq G. Galiley o‘zi yasagan teleskopda bu sayyorani kuzatib, Oy kabi turli fazalarda bo‘lishini ko‘rdi. Bu hodisa, Venera xam Oy kabi sferik shakldagi osmon jismi ekanligining dastlabki isboti edi. Veneraning kattaligi salkam Ernikicha bo‘lib, diametri 12 ming 100 kilometrni tashkil qiladi.

1761 yil 6 iyunda astronomlar «tong yulduzi» bilan bog‘liq qiziq bir hodisaning guvohi bo‘ldilar: sayyoraning harakati Quyosh diskida proeksiyalandi. Bunday g‘aroyib xodisa taniqli rus olimi M. V. Lomonosov tomonidan sinchiklab kuzatildi. Olim Veneraning Quyosh diskidan o‘tishini kuzatayotib, sayyora qalin atmosfera bilan qoplanganligini aniqladi. Uzoq yillar davomida ana shu qalin atmosfera «paranji» misol Veneraning sirt tuzilishini bizdan yashirib kelardi.

Kezi kelganda shuni aytish kerakki, Veneraning Quyosh diskiga proeksiyalanib o‘tishi, juda kam uchraydigan hodisa bo‘lib, Lomonosovning XVIII asrdagi eslatilgan kuzatishidan so‘ng atigi 3 martagina kuzatildi, uning navbatdagi o‘tishi esa 2004 yilning 8 iyunida bo‘ladi. Sayyoraning sirtini spektral o‘rganishlar, uning atmosferasi, asosan karbonat angidriddan iboratligini ko‘rsatdi.

Sayyorani tekshirishning 60-yillardan boshlangan yangi metodi «tong yulduzi»ga tegishli ko‘p jumboqlarni hal qilishga imkon berdi. Natijada Veneraning o‘z o‘qi atrofida va Quyosh atrofida haqiqiy aylanish davrlari birinchi marta to‘g‘ri aniqlandi.

Ma’lum bo‘lishicha, sayyoraning aylanish o‘qi uning orbita tekisligiga deyarli tik joylashib (anig‘i 87 gradus) unda Erdagidek yil fasllari kuzatilmaydi. Shuningdek radiolokatsion kuzatishlar Veneraning o‘z o‘qi atrofida aylanish davri 243 kunga tsngligini hamda u, Quyosh sistemasining sharqdan g‘arbga aylanuvchi yagona sayyorasi ekanligiii ma’lum qildi (boshqa sayyoralar o‘z o‘qlari atrofida g‘arbdan sharqqa aylanadi).

Veneraning bir kuni, ya’ni Quyoshga nisbatan o‘z o‘qi atrofida aylanish davri 117 kunga teng bo‘lib, bir yili uning salkam ikki kuniga teng.

Sayyora atmosferasining ximiyaviy tarkibi, bosimi va haroratiga tegishli aniq ma’lumotlar, bu sayyoraga «sayohat» qilgan sobiq Sovet va AQSh sayyoralararo avtomatik stansiyalari yordamida olindi. Birnnchi bo‘lib, 1961 yili 12 fevralda Veneraga sobiq Ittifoqning «Venera-1» avtomatik stansiyasi yo‘l olib, 97-kuni u sayyoradan 100 ming kilometr naridan o‘tdi. Veneraning Erga yaqin kelgan holatlarida, ungacha masofa 40 million kilometrdan kam bo‘lmasligini e’tiborga olsak, «Venera-1» sayyoramiz «qo‘shnisi»ga qanchalik yaqin borganini tasavvur etish qiyin bo‘lmaydi.

1967 yilda uchirilgan «Venera-4» stansiyasida esa birinchi marta sayyoraga qo‘ndiriluvchi apparat ishga tushirildi. Bu apparat, sayyora atmosferaning 25 kilometrli qalin qatlamini o‘tish paytida, «tong yulduzi» atmosferasiga tegishli ma’lumotlarni Erga uzatib turdi.

Shuningdek, bu apparatga o‘rnatilgan magnitometr yordamidagi o‘tkazilgan o‘lchashlar, Venerada, deyarli magnit maydon yo‘qligini yoki, eng ko‘pi bilan u Yer mag­nit maydoni kuchlanganligidan 5000 marta kuchsiz maydonga ega ekanligini ma’lum qildi.

1970 yilda uchirilgan «Venera-7»ning qo‘ndiriluvchi apparati Venera sirtiga muvaffaqiyat bilan ohista qo‘ndirildi va 23 minut davomida atmosferaning bosimi, harorati va tarkibiga tegishli ma’lumotlarni o‘lchab turdi.

Ayniqsa, 1975 yil oktyabrida Veneraga sayohatga yo‘l olgan «Venera-9» va «Venera-10», Yer «qo‘shnisi»ni o‘rganish tarixida muhim o‘rin tutadi. Bu ikkala stansiya sayyoraning birinchi sun’iy yo‘ldoshlari orbitalariga chiqarilib, ularning qo‘ndiriluvchi apparatlari, sayyora sirtining birinchi tasvirlarini Erga uzatdi (23-rasm). Shuningdek, bu apparatlar, sayyoraning sirt tuprog‘ida tabiiy radioaktiv elementlarning miqdorini, shamolning tezligini, bug‘larining atmosferadagi miqdorini, harorati, bosimi va yoritilganliklarini o‘lchadilar.

Xulosa qilib aytganda, Veneraga uchirilgan kosmik apparatlar yordamida uning atmosferasi va sirtiga tegishli quyidagi yangi ma’lumotlar qo‘lga kiritildi: sayyora atmosferasining bosimi juda yuqori bo‘lib, u 90 atmosferani ko‘rsatdi. Uning 97 foizini karbonat angidrid, suv bug‘lari, kislorod esa atigi 1,5 foizni tashkil qilishi ma’lum bo‘ldi. Sayyora sirti yaqinida o‘lchangan harorat +470 gradusgacha (Selsiy shkalasida) etdi. Venera atmosferasida ham Erdagi kabi ionosfera qatlami borligi aniqlandi, u taxminan 140 kilometrcha balandlikda bo‘lib, elektronlarnnng konsentratsiyasi bir kub santimetrda yarim milliondan ortadi. «Tong yulduzi»ning Erga yaia bir «qarindosh»ligi shundaki, uning osmonida ham qalin bulutlar kuzatilib, ularning «tizgini» shamolning qo‘lida bo‘ladi.

Qizig‘i shundaki, sayyora atmosferasida bulutlar bir necha qavatga ega. Asosiy bulutlar qatlamiiing yuqori chegarasi taxminan 65 kilometr, pastki chegarasi esa 48-49 kilometrli balandlikda yotadi. 65 kilometrdan to 85 kilometrgacha oraliqda siyrak tutunsimon qatlam joylashib, ultrabinafsha diapazonda yaxshi ko‘rinadi.

Veneraiing bulutlari, tuzilishiga ko‘ra, bir necha ki­lometrgacha ko‘rish mumkin bo‘lgan Erdagi siyrak tumanga juda o‘xshab ketadi.

Sayyoraning o‘rtacha zichligi haqida kosmik apparatlari yordamida olingan ma’lumotlar asosida «tong yulduzi»ning zichligi, Mars va Merkuriynikidan ancha ortiqligi aniqlandi.

Uzoq yillar davomida olimlar «boshini qotirgan» sayyoraning asosiy «tilsimi» uning sirtiga tegishli yuqori harorati bo‘ldi. Darhaqiqat, Erga nisbatan Kuyoshga juda ham yaqin bo‘lmagan va qalin atmosfera bilan qoplangan Venera sirtida haroratining bu qadar yuqori +470°S bo‘lishining sababi nimada? — degan tabiiy savol tug‘iladi.

Gap shundaki, garchi sayyoraning qalin «to‘ni» - atmosferasi ichidan Quyosh nurlanishining juda kam miqdorga uning sirtiga o‘tsa-da, biroq bu «to‘n» sirtidan ajralib, kosmik bo‘shliqni «ko‘zlagan» issiqlik nurlanishiga deyarli yo‘l bermaydi. Natijada, «parnik effekti» deyiluvchi bu effekt sayyora sirtining qattiq qizishiga sabab bo‘lgan.

Garchi Veneraning ichki tuzilishiga doir tadqiqotlar hali etarlicha bo‘lmasada yaratilgan ko‘p metodlarga tayangan holda, hozirdayoq uning ichki tuzilishi haqida bir qancha asosli fikrlarni berish mumkin.

Sayyoraning massasi, o‘lchamlari, o‘rtacha zichligi, orbital tezligi hamda xususiy aylanish tezligi va uning yuqori qatlamining harorati rejimi asosida Rossiya olimi Kozlovskaya S. V. «tong yulduzi»ning modelini ishlab chiqdi. Bu modelga ko‘ra sayyora 16 kilometrgacha qalinlikdagi po‘stloqdan, silikat mantiyadan va temir yadrodan tashkil topgan. Silikat mantiya va temirdan iborat yadroning chegarasi taxminan 3224 kilometrli chuqurlikda joylashgan deyiladi.

Shubhasiz, Venera to‘g‘risidagn bu modelni tugallangan deyishga hali erta. Bunday model haqiqatga yaqinlashsin uchun sayyora sirtida kuzatiladigan tektonik yorilishlar va vulqonlarning izlariga aniq javob topish talab etiladi.

Venerada hayot masalasi, uzoq yillar tortishuvlarga sabab bo‘lgan sayyoramiz «yon qo‘shnisi»ning muammolaridan biridir. Bir vaqtlar amerikalik planetolog olim K. Sagan (sayyoraga kosmik apparatlar «qadam ranjida» qilishlaridan ilgari) Venerani yashash mumkin bo‘lgan osmon jismiga aylantirish maqsadida, uning atmosferasini kislorod bilan boyitishning loyihasini tuzdi. U taklif etgan loyihaga ko‘ra, sayyora sirtida bir necha o‘n yillar davomida yashil maydonlarni ko‘paytirish zarur edi. Biroq kosmik apparatlar yordamida olingan sayyoraning fizik tabiatiga tegishli ma’lumotlar, bu masalani hal etish, olim o‘ylaganchalik oson emasligini ma’lum qildi. Gap shundaki, sayyoraning sirtida harorat eslatilganidek Selsiy shkalasida +470° gradusgacha etadi. Bu esa har qanday bizga ma’lum organik molekulalarning mustahkamlik chegarasini buzish uchun etarlidir. Shuning uchun ham Vene­ra sirtida Erdagiga o‘xshash mikroorganizmlarning bo‘lishi, haqiqatdan juda uzoq bo‘lib, ilmiy asoslanmagan. Shu kungacha Veneraning tabiiy yo‘ldoshlari topilmagan.

Mars. Yer tipidagi to‘rtinchi sayyora Mars (Mirrix)ning orbitasi Ernikidan tashqarida yotadi. Uning Quyoshdan o‘rtacha uzoqligi 228 million kilometr. Mars Quyosh atrofida aylanayotib, har 780 kunda Erga yaqinlashib turadi. Bunday yaqinlashish qarama-qarshi turish deyiladi. Mars orbitasi ellips shaklida bo‘lganligidan, qarama-qarshi to‘rish paytida uning uzoqligi 55 dan 102 million kilometrgacha o‘zgarib to‘radi. Mars Erga yaqin kelgan hol buyuk qarama-qarshi turish deyiladi. Sayyoraning buyuk qarama-qarshi turshi har 15-17 yilda kuzatilib, oxirgisi 1988 yilda bo‘lgan.

Mars nisbatan kichik sayyora, uning diametri 6775 kilometr, massasi esa 6,4410²³ kg (Yer massasining 0,107 qismini tashkil qiladi. ¡rtacha zichligi ham Ernikidan ancha kam 3,94 g/sm³. Erkin tushish tezlanishi 3,72 m/s².

Quyosh sistemasining sayyoralar ichida Yerga «qarindosh»ligi bilan ajralib turadi. Mars sutkasi Ernikidan kam farq qilib-24 soatu 37,5 minutga teng. Shuningdek, sayyorada yil fasllari bo‘lishini ta’minlovchi aylanish o‘qining orbita tekisligi og‘maligi ham Ernikidan oz farq qiladi-64,4. Biroq «qizil sayyora» yilining uzunligi biznikidan ancha ortiq bo‘lib, 687 Yer sutkasiga (669 Mars sutkasiga) tengdir. Mars Quyoshdan Erga nisbatan o‘rtacha 1,5 marta uzoqligidan uning yuza birligiga tushadigan Quyosh energiyasi, Erning shunday yuza birligiga tushadigan energiyaning 43% inigina tashkil qiladi. Shuning uchun sayyoraning o‘rtacha yillik temperaturasi Selsiy shkalasida -60 ni tashkil qilib, sutka davomida keskin o‘zgaradi. 35 gradusli kenglikda, kuz faslida, tush paytiga yaqin harorat -20 kechqurun -40, kechasi esa -70 ga boradi. Qish paytida 40 li kenglikda harorat -50 dan, 60 li kenglamada esa - 80-90 dan ortmaydi. Mars sirtining minimal temperaturasi –125 dan pastga tushmaydi.

Marsning atmosferasi juda siyrak bo‘lib, sirtida o‘rtacha bosim 6.1 millibar (1 bar taxminan 1 atmosfera), ya’ni dengiz sathidagi Yerning atmosfera bosmidan qariyb 160 marta siyrak. Biroq sayyoraga tegishli aniq ma’lumotlar «Mars» va «Mariner», «Viking» (AQSh) tipidagi sayyoralararo avtomatik stansiyalar yordamida qo‘lga kiritildi. Ma’lum bo‘lishicha, Mars atmosferasining 95% karbonat angidriddan, 2,5% azot, 1,52% argon va juda kam miqdordagi kislorod (0,2%) va suv bug‘idan (0,1%) tashkil topgan ekan.

Teleskop yordamida Marsning qutblarida juda qadimdan kuzatiladigan oq «qalpoq»lari, yaqin yillarga qadar «urush xudosi»ning asosiy jumboqlaridan hisoblanar edi. Qizig‘i shundaki, bu «qalpoq»lar, Yerning shimoliy va janubiy qutblarida kuzatiladigan shimoliy muz okeani va Antraktidaga juda o‘xshab ketadi. Shuningdek, Marsning bu «qalpoq»lari sayyora qaysi faslni «boshidan kechirayotgani»ga ko‘ra o‘zgarib turadi.

Qishda ularning egallagan maydoni ortib, shimoliy yarim sharda 62 graduslik kenglikgacha, janubiy yarim sharda esa – 55 gradusgacha bostirib keladi. Shuni unutmaslik kerakki, qish har ikkala yarim sharda bir vaqtda bo‘lmaydi, Erdagidek bir biridan yarim yilga (Mars yili bilan) farq qiladi.

So‘ngra bahor boshlanishi bilan, «qalpoq» larning keskin erishi boshlanadi va yozda ulardan aytarli iz qolmaydi.

Maxsus metodlar yordamida «qutb qalpoqlari»ni o‘rganish, ular muz holatidagi karbonat angidrit ekanini ma’lum qildi. Keyinchalik kosmik apparatlar, Mars qutblarida temperatura, karbonat angidridning 6,1 bar bosimida (sayyoraning sirtida atmosfera bosimi) kondensatsiyalanish temperaturasiga (-125S) yaqin ekanligini aniqlash bilan yuqoridagi fikrni tasdiqladi.

Sayyora atmosferasining tarkibi aniqlangach, «qutb qalpoqlari» ning sayora atmosferasining fizikasida roli katta ekanligi ma’lum bo‘ldi. Chunonchi bahorda «qutb qalpoq»larining kuchli erishi va buHlanishi xisobiga, qutb teppasida atmosferaga juda ko‘p miqdorda karbonat angidrit uloqtirilib, bosimni keskin ortishiga sabab bo‘ladi. Oqibitda kuchli shamol vujudga kelib, u juda katta gaz massasini janubiy yarim sharga olib o‘tadi. Garchi bunda shamolning tezligi sekundiga taxminan 10 metrni tashkil etsada, fasliy o‘zgarishlar bilan boHliq jara±nlar tezligi ayrim xollarda sekundiga 70-100 metrgacha boradigan kuchli shamolni vujudga keltiradi. Bunday shamol ta’sirida 100 milionlab tonna chang atmosferaga ko‘tariladi. 1971 yili huddi shu xildagi bo‘ron ko‘tarilib sayyora sirtini paranji misol bizdan to‘sadi. Bu davrda ko‘tarilgan va butun sayyora diskini qoplagan qizg‘ish chang bulutlari hatto «qutb qalpoqlari»ni ham ko‘rishga imkon bermadi.

Marsning relefi bir biridan keskin farqlanuvchi rayonlardan iborat bo‘lib, bular ichida juda katta maydonni kraterlar egallaydi. Kraterlar sohasi, shimolda ekvatordan 40 graduslik kenglikgacha borgani holda, janubda, ekvatordan 80 graduslik kengliklargacha yastanadi.

Mars relefiga tegishli obyektlar ichida o‘tgan asrda kuzatilgan «Mars kanallari» uzoq tortishuvlarga sabab bo‘ldi. 1877 yili sayyoraning qarama-qarshi turishi (Erga yaqin kelishi) paytida italiyalik olim Skiaparelli «qizil sayyora» sirtida turli yo‘nalishlarga ega, bir-birini kesib o‘tuvchi ingichka qora «yo‘l»lar zanjirini kuzatdi va ularga kanallar deb nom berdi. Ko‘p o‘tmay, Marsni kuzatish uchun maxsus observatoriya qurgan Amerikalik astronom Louell, kuzatish materiallariga tayanib, «Mars kanallari» sun’iy qurilmalar degan gipotezani o‘rtaga tashladi.

Marsning 20 dan 55 gradusgacha Shimoliy kengliklari orasidan joy olgan va qariyb 2000 kilometrgacha cho‘zilgan Ellada pasttekisliklarining «Viking» dan olingan rasmlaridan ko‘rinishicha, bu kraterlardan xoli va atrofga nisbattan ancha cho‘kkan pasttekisliklar ekanligi aniqlandi. Janubiy yarim shardagi boshqa bir yirik maydonlik pasttekisliklar Argir deb yuritiladi. Argirdan shimoliy – g‘arb tomonda ulkan vulkanik tog‘ Tarsis yastanadi. Uning ortida shimoliy yarim sharda mashhur Amazoniya va Utopiya pasttekisliklari joylashgan. 50 paralleldan to 70 graduslik parallelgacha Katta Sahro yastanib, u shimoliy qutbni o‘rovchi tog‘ halqasi bilan chegaralanadi.

Mars relefining asosiy ajoyibotlaridan biri – sayyora tog‘laridir. Sayyoraning Tarsis rayonida to‘rtta konus shaklidagi tog‘ ko‘kka bo‘y cho‘zadi. Bu tog‘lar, vulqonli jarayon ta’sirida vujudga kelgan tog‘lar bo‘lib, ulardan eng janubda joylashgan Arsiya tog‘i asosining diametri 130 kilometrni tashkil qiladi. Bu tog‘lar ichida eng yirigi Olimp tog‘i bo‘lib, u Erdagi vulqonlik tog‘lardan bir necha marta ustunlik qiladi. Olimp tog‘i konus asosining diametri 600 kilometrga, balandligi esa 27 kilometrga boradi (Erdagi eng yirik tog‘ning balandligi 9 kilometr, eng yirik vulqon asosining diametri esa 250 kilometrdan ortmaydi).

Qolgan vulqonik tog‘lar Olimp balandligidan qolishsa-da, biroq ularni 15 kilometrli balandlikdagi chang bulutlaridan o‘zib ko‘rinishi (1871 yil olingan rasmlarda), bu tog‘larning balandliklari ham 15-20 kilometrdan kam emasligini ko‘rsatadi.

Har to‘rttala tog‘da ham vulqonning to‘xtaganiga yuzlab million yil o‘tgan deb taxmin qilindi. Olimp tog‘ cho‘qqisidagi kraterning diametri 70 kilometrgacha borib, baland marza bilan chegaralangan. Bir vaqtlar bu vulqondan otilgan lava suyuq bo‘lib, juda uzoqlargacha oqib borgan.

Mars relefining eng qiziq obyektlaridan biri, uzunligi bir necha yuz kilometrgacha cho‘zilgan jarliklardir. Arsiya tog‘idan 20 gradus sharqda bunday jarliklardan biri joylashib, uning uzunligi 400 kilometrgacha, kengligi ayrim joylarida 30 kilometrgacha, chuqurligi esa 2 kilometrgacha boradi. Bunday jarlik janubdagi 10 parallel bo‘ylab yo‘nalgan yana ham «bahaybat» kanon deyiluvchi vodiy bilan tutashib ketadi. Mariner vodiysi deb nom olgan bu kanon 3600 kilometrgacha cho‘zilib, chuqurligi 5-7 kilometrgacha etadi. «Mariner-9», «Mars-4-5» va «Viking»lar olgan rasmlardan ko‘rinishicha, kanonlar atrofidagi jarliklar hozir ham emirilishda davom etib, qizig‘i, o‘pirilgan qismlar suyuq loy ko‘rinishida uning tubiga va atrofga oqadi. Mariner vodiysining kengligi ayrim joylarda 200 kilometrgacha etadi.

Mars sirtida kuzatiladigan boshqa bir «tilsim» daryo o‘zanlaridir. Bular ichida 30 graduslar chamasi janubiy kenglikda joylashgan Nirgal deb nomlangan daryo o‘zani 400 kilometrga cho‘zilgan Marsning qadimiy daryolaridan hisoblanadi. Nirgal juda katta havzaga quyilganligi «Mariner-9» olgan rasmlarda yaqqol ko‘rinadi.

Shuningdek, uzunligi 700 kilometrgacha boradigan boshqa bir daryo o‘zani -Maadimning ayrim joylarida kenglik 80 kilometrgacha etadi.

Bu daryo o‘zanlarida hozir hech qanday suyuqlik oqmasligi aniq. U holda, mazkur daryo o‘zanlarini nima vujudga keltirgan? -degan savol tug‘iladi. Ushbu savolga javob topish, bir necha yillar davomida uzoq tortishuvlarga sabab bo‘ldi. Marsning «qutb qalpoqlari»ning karbonat angidrid muzidan tashkil topganligi, kuzatilgan daryolarda bir vaqtlar suyuq holda SO₂ oqqan degan dastlabki gipotezaning tug‘ilishiga sabab bo‘ldi. Biroq keyinchalik, sayyora atmosferasining tarkibi va fizik tabiati (temperaturasi, bosimi)ga tegishli aniq ma’lumotlar olingach, bunday sharoitda karbonat angidrid faqat qattiq yoki gaz holatda bo‘la olishi ma’lum bo‘ldi. Binobarin, millionlab yillar oldin Mars sirtida daryo o‘zanlari ko‘rinishida o‘z «avtografini» qoldirgan suyuqlik - karbonat angidrid emasligi aniq.

Shuningdek daryo o‘zanlarining «muallifi», bir vaqtlar aktiv vulqonlarning lavalari degan gipoteza ham «tug‘ilgan» vaqtlariyoq, unga tegishli nazariy hisoblashlarga dosh berolmay yo‘qqa chiqdi. Chunki bunday hisoblashlar, lava, sayyora sirtining mavjud sharoitida daryo o‘zanlarining boshidayoq qotib ulgurishini ma’lum qildi.

Marsning qurigan daryolari haqida tug‘ilib, yildan-yilga ko‘proq tasdig‘ini topayotgan gipoteza, qadimda bu daryo o‘zanlari bo‘ylab suv jo‘sh urgan degan nazariyani olg‘a suradi.

Marsda, hozirga qadar, muz holatida suv zapaslari borligining foydasiga «gapiruvchi» faktlar etarlichadir. Jumladan, sayyoraning ma’lum yarim sharida bahor boshlanishi bilan, u yarim sharga tegishli «qutb qalpog‘i» maydonining keskin kamayishi kuzatiladi. Biroq yoz chillasi tugagach, «qalpoq»ning keskin qisqarishi to‘xtaydi va uning qutb atrofidagi yorug‘ spiral tasmalar ko‘rinishidagi qismi, yoz butunlay o‘tguncha ham saqlanib qoladi. Buning sababi, qutb zonasida bir necha o‘nlab metr qalinlikda, asrlar davomida yig‘ilgan chang bilan ko‘milgan suv muzi qatlamining joylashganidandir deb tushuntiriladi. Shuningdek, kanonlar «qirg‘og‘i»dagi o‘pirilishlarning yoyilishi tabiati ham sayyoraning sirtosti muz qatlamlari borligidan dalolat beradi.

Bu dalillarni e’tiborga olgan holda, mashhur plantologlar V.Moroz va K.Saganlar Marsdagi daryo o‘zanlari, bir vaqtlar bu o‘zanlar bo‘ylab oqqan suvning «muruvvati»dan boshqa narsa emas, degan xulosaga keldilar.

Marsning sirt tuprog‘i namunasining analizi, uning tarkibida temir (12-15% gacha), kremniy (20% gacha), alyuminiy (2-4% gacha), kalsiy (3-5% gacha), mangniy (5% gacha), oltingugurt (3% gacha), hamda kammiqdorda fosfor, rubidiy va stronsiylar borligini ma’lum qildi.

Marsning ikkita tabiiy yo‘ldoshi bor. Ulardan biri Fobos («Qo‘rqinch»), ikkinchisi esa Deymos («Dahshat») deb ataladi. Har ikkala yo‘ldosh ham 1877 yili avgust oyida amerikalik A. Xoll tomonidan topilgan. Qizig‘i shundaki, bu ikkala yo‘ldosh ham shar shaklida bo‘lmay, kartoshka shaklini eslatadi. Fobosning ikki o‘zaro perpendikulyar o‘lchamlari, mos ravishda 18 va 22 kilometr bo‘lib, Deymosning shunday o‘lchamlari 10 va 16 kilometrni tashkil etadi. Fobos, Marsdan o‘rtacha 6 ming kilometr narida uning atrofida 7 soatu 30 minutda aylanib chiqqani holda, Deymos 30 soatu 18 minutda aylanib chiqadi. Yer atrofida aylanadigan Oydan farq qilib, Marsning unga yaqin «oyi»-Fobos g‘arbdan chiqib sharqqa botadi. Qizig‘i yana shundaki, bir sutkada Fobos kun botish tomonidan 3 marta chiqib, kun chiqish tomonda 3 marta botadi.