Материал: UMK_Umumiy_astronomiya_Fizika

Yerda hayotning manbai Quyosh ekanligi va bunda Quyosh nurlari yorituvchi va issiqliq baxsh etuvchi asosiy vosita ekanligi qadimdan ma’lum. Biroq keyingi yillarda Quyoshning elektromagnit to‘lqinlarining o‘zga o‘rinmaydigan qisqa to‘lqinli diapozonlarida ham etarlicha intensiv nurlanishi aniqlandi. Bu nurlar ultrabinafsha, rentgen va gamma nurlari bo‘lib Quyoshdagi aktiv hodisalar bu nurlar intensivligining ortishida asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Quyosh chaqnashlari va eruptiv protuberanetslardagi portlash tufayli, bu nurlar oqimiga katta energiyali elementlar zarrachalar oqimi ham qo‘shiladi. Quyosh shamoli deyiluvchi bu oqimning intensivligi Quyosh aktivligining fazasiga mos ravshida o‘zcharib boradi. Quyoshdan kelayotgan korpuskulyar zarrachalar, radiatsion nurlar intensivligining bu xilda o‘zgarib turishi Quyoshning aktivlik darajasiga bog‘liq bo‘lib dog‘lar sonining o‘zgarib turishi bilan bir xilda kechadi. Shubhasiz “Quyosh shamoli” Erga etib kelgach, turli geofizik hodisalarning kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Geofizik hodisalar esa, o‘z navbatida, sayyoramizning biologik sferaga ta’sir etadi. Natijada ko‘plab biologik hodisalarning kechishida Quyosh aktivligining o‘zgarishi o‘z aksini topadi. Quyosh aktivligining past yoki yuqori darajada kuzatilishi birinchi navbatda, Yer atmosferasining yuqori qatlamlarida “aks sado” beradi. Xususan, Quyosh radiatsiyasi tufayli ionosferantng ionlanish darajasi ortadi. Bu esa, o‘z navbatida, atmosferaning bu qatlamlarining elektr o‘tkazuvchanligint, elektromagnit nurlarni qaytara olish qobiliyatini o‘zgartiradi. Ba’zan Quyoshdan kelayotgan kuchli korpuskulyakulyar oqim ionosferada qisqa uzunliіdagi elektromagnit to‘lqinlarining yutiilish darajasini shu qadar orttiradiki, natijada atomlar yuqori ionlanishi tufayli, uzoq masofaga qisqa radio to‘lqinlari uzatilishida bir necha daqiqali uzilish kuzatiladi. 1959 yili 9 may kuni Quyoshda kuchli xrososfera chaqnashi kuzatildi. 10 va 12 mayda ham Quyoshda bir necha chaqnashlar kuzatildi. 11 mayda AQSh da radio, telegraf, telefon aloqalari ancha muddatga ishda chiqli. 12 mayda eslatilgan chaqnashlardan otilgan korpuskulyar oqim Erga etgach, osmonda qutb yog‘dusi kuzatilgan.

Olimlar Quyosh chaqnashining yurak-tomir kasalligiga ta’sirini o‘rganib, miokard infarkti kasalligi bilan Quyosh chaqnashi orasida kuchli bog‘lanish mavjudligini aniqlashdi.

19-Ma’ruza. Sayyoralarning ichki tuzilishi va atmosferalari. Quyosh shamoli va Yer magnitosferasi. Yer tipidagi va gigant sayyoralar. Gigant sayyoralarning yo'ldoshlari va xalqalari. Kichik sayyoralar. Kometalar.

§ 5.7. Yer tipidagi sayyoralar

Yuqorida ta’kidlaganimizdek, sayyoralar ikkita guruhga ajratiladi: Yer tipidagi va gigant sayyoralar. Quyida biz Yer tipiga kiruvchi sayyoralar bilan tanishamiz. Biz sayyoralar bilan tanishishni ona zaminimiz hisoblangan Erdan boshlasak.

Biz ustida yashayotgan osmon jismi, Quyoshdan uzoqligi bo‘yicha uchinchi o‘rinda turuvchi sayyora bo‘lib, Quyoshdan o‘rtacha uzoqligi 149,6 million kilometrni tashkil etadi. Sayyoramizning ekvatorial radiusi 6378 kilometr, ya’ni qutb radiusidan taxminan 21 kilometrga ortiqlik qiladi. Yer, Quyosh atrofida sekundiga 30 kilometr tezlik bilan harakatlanib, 365,24 kunda bir marta to‘la aylanib chiqadi. Bir yilda to‘rt faslning sayyoramizda kuzatilishining sababi, Yer o‘qining orbita tekisligiga 66,5 daraja og‘maligi bilan tushuntiriladi.

Yer o‘zi o‘qi atrofida 23 soatu 56 minutu 4 sekundda to‘la aylanib chiqadi. Biroq uning Quyoshga nisbatan ay­lanish davri bir oz uzunroq bo‘lib, 24 soatni tashkil qiladi. Sayyoramizning Quyoshga nisbatan aylanish davrining uzunligiga sabab, Quyoshning yulduzlar oralig‘ida yillik ko‘rinma siljishidir (bunday siljish, Erning Quyosh atrofida haqiqiy harakatlanishi tufayli sodir bo‘ladi).

Yerning o‘rtacha zichligi 5,5 g/sm3 ga teng bo‘lib, massasi taxminan 6­10²⁴ kilogrammni tashkil etadi. Sayyoramizning atmosferasi minglab kilometrli balandlikkacha cho‘zilib, og‘irligi qariyb 5 ming 160 trillion tonna keladi! Bunday «to‘n» Erda hayotning paydo bo‘lishi va rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Xususan, 20—30 kilometr chamasi balandlik­da joylashgan ozon qatlami, Quyoshning qisqa to‘lqinli ultrabinafsha nurlarini kuchli yutib, barcha tirik jonivorlarni, jumladan odamzotni, bunday nurlar-ning xavfli ta’siridan asraydi. Atmosferaning 21 fonzga yaqinini kislorod, taxminan 78 protsentini azot, qolgan qismini esa boshka gazlar: argon, karbonat angidrid va suv bug‘lari tashkil qiladi.

Yer gidrosfsrasiga (Yer yuzidagi qattiq, suyuq va gaz holatidagi suvlarning majmuasi) ko‘ra boshqa sayyoralardan keskin farq qiladi. Unda faqat suyuq holatdagi suvning hajmi 1 million 370 ming trillion kub metr bo‘lib, umumiy maydoni 3 ming 610 milliard kvadrat metrga teng. Boshqacha aytganda, u Yer sirtining qariyb 71 foizini tashkil qiladi. Quruqlikning o‘rtacha balandligi, dengiz sathidan 875 metr bo‘lgani holda, dunyo okeanining o‘rtacha chuqurligi 3800 metrgacha boradi. Suv o‘zining ajoyib xususiyatlariga ko‘ra, Erda optimal issiqlik rejimining vujudga kelishida muhim rol o‘ynaydi. Suvsiz, organik hayot Erda vujudga kela olmasdi.

Suvning qattiq bo‘lagi — muz ham sayyoramizning ancha qismini egallab, asosiy qismi Antarktida va Grenlandiya quruqligini koplaydn. Uning umumiy massasi 24 ming 200 trillion tonnaga tengdir! Bordiyu, bunday mikdordagi muz erisa edi, dunyo okeanining sathi 60 metrga ko‘tarilib, quruqlikning yana 10 foizi suv ostida qolgan bo‘lardi.

Yerning qattiq qatlami litosfera deyilib, bu qismda sayyoramizning asosiy qatlami mujassamlashgan bo‘ladi. Garchi bir qarashda litosfera sirtida turib, uning ichki tuzilishi haqida ma’lumotga ega bo‘lish mumkin emasdek tuyulsa-da, aslida sayyoramizning inersiya momenti va Yer qimirlashlari asosida uning ichki tuzilishi haqida etarlicha aniq ma’lumotlar olish mumkin.

Gap shundaki, seysmik to‘lqinlar bo‘ylama va ko‘n­dalang bo‘lib, bo‘ylama to‘lqinda zarrachalar to‘lkinning tarqalish yo‘nalishi buyicha siljigani holda, ko‘ndalang to‘lqinda ularning harakati tarqalish yo‘nalishi bilan to‘g‘rn burchak tashkil qiladi. Ko‘ndalang to‘lqinlarning tarqalish tezligi, bo‘ylama to‘lqinlarnikidan katta bo‘ladi. Shuningdek, seysmik to‘lqinlar, turli zichlikdagi qatlamlar chegarasidan qaytish va sinish xususiya-tiga ham egadir. Bunday ma’lumotlar asos kilib olingan metodlarga tayangan holda, litosferaning ichki tuzilishi haqida etarli darajada ishonchli ma’lumot­lar olingan.

Xususan, suyuqlik zarrachalarning ko‘ndalang to‘lqin siljishiga qarshilik qilmasligi tufayli ko‘ndalang to‘lqinlar suyuqlikda tarqala olmaydi. Shu asosda litosferaning quyi chegarasida suyuq yadrosi borligi asrimizning boshidayoq aniqlangan edi. Keyingi tadqiqotlar bu yadro asosan ikki — radiusi 1300 kilometrgacha boradigan qattiq va uning ustida 2100 kilometrni qalinlikdagi suyuq qismlardan iboratligini ma’lum qildi.

Bu usullar yordamida tekshirishlar, litosferaning qattiq qatlami xam bir jinsli bo‘lmay, taxminan 40 kilometr chuqurlikda keskin chegara borligini bildirdi. Bu chegaraviy sirt uning kashfiyotchisi nomi bilan Moxorovichich sirti deb ataladi. Bu sirtdan yuqori qatlam litosfera po‘stlog‘i osti-esa mantiya deb yuritiladi. Mantiyaning zichligi 3,3 g/sm³ dan (Moxorovichich sirtida) 5,5 g/sm³ gacha (yadro chegarasida) ortadi. Yadro chegarasida zichlik keskin ortib 9,4 g/sm³ ni tashkil qiladi. Yer markazida zichlik 14,5—18 g/sm³ gacha tartibda bo‘lib, mantiyaning quyi chegarasida bosim 1 million 300 ming atmosferaga boradi. Temperatura markazga tomon ortib borib, mantiyaning quyi chegarasida kelvin shkalasida 5000 gradusgacha markazda esa taxmiian 10000 gradusgacha boradi.

Yer-gigant magnit bo‘lib, uni kompas strelkasining sayyoramiz magnit maydoni kuch chiziqlariga parallel turish uchun harakatlanishidan bilish mumkin. Qizig‘i shundaki, geomagnit qutblar Yer qutblari bilan ustma-ust tushmaydi. Shimoliy geomagnit qutbning geografik kengligi 78°,5, uzunlamasi esa 290° (sharqiy uzunlama)ni tashkil qiladi. Boshqacha aytganda, geo­magnit o‘q Yer o‘qiga 11,5° li burchakka og‘ishgan. Geomagnnt maydonning kuchlanganligi ekvatordan qutbga tomon 0,25-0,35 dan 0,6-0,7 erstedga qadar or­tadi.

Yer atrofi fazosining geomagnit maydon kuchlanganligining sayyoralararo doimiy magnit maydoni kuchlanganligidan (5-10 gammadan) ortiq bo‘lagini Yer magnitosferasi deyiladi. Bu sfera Yer o‘qiga nisbatan simmetrik bo‘lmaydi. Magnitosfera Erning kunduzgi tomonida «siqilgan» bo‘lib, 8-14 Yer radiusicha masofaga cho‘zilgani holda, tungi tomonida sayyoramizni «magnit dumi»ni vujudga keltirib, bir nscha o‘nlab Yer radiusi masofasigacha cho‘ziladi.

Oxirgi yillarda sayyoramiz — osmon jismlarining ajralmas qismi sifatida aktiv o‘rganilayotganiga qaramay, xali unga tegishli muammolar qo‘shnn sayyoralarnikidan juda kam emas. Ayniqsa, uning bag‘ri haqidagi ma’lumotimiz hali juda «kambagal» .hisoblanadi.

Oy Yerning yagona tabiiy yo‘ldoshidir.

Yerning Quyosh atrofidagi real orbital aylanish davri siderik yil hisoblanadi. Shuning uchun bir siderik yil Quyoshning yulduzlarga nisbatan ko‘rinishi ham deyish mumkin. Yulduz yilining davomiyligi J2000.0 = 2000 1 yanvar 12:00:00 epoxaga nisbatan 365.256363051 kunni tashkil etadi. Ilgari biz pretsessiya tufayli bahorgi tengkunlik nuqtaning ekliptika bo‘ylab yiliga 50 sekundga siljishini ko‘rgan edik. Bu esa Quyosh bahorgi tengkunlik nuqtaga kelishi uchun to‘la bir siderik yil o‘tmasdan etib kelishini bildiradi. Bu vaqt intervaliga tropik yil deyilib, u 365.24218967 kunga teng.

Yilga berilgan uchinchi ta’rifi Yerning perigeliydan o‘tishiga asoslanadi. Sayyoralararo g‘alayonlanish asta-sekin Yer perigeliysini o‘zgartiradi. Ikkita perigeliydan o‘tishi uchun ketgan vaqt intervaliga anomalistik yil deyiladi, u 365.259635864 kunga teng va siderik yildan ozgina uzunroq. U taxminan 21 000 yilda bahorgi tengkunlik nuqtaga nisbatan 360 gradusga buriladi. Yer ekvatori ekliptikaga nisbatan 23.5 gradus og‘malikka ega. Shuning uchun vaqt o‘tishi bilan bu burchak o‘zgarib turadi. Agar davriy qismni inobatga olmasak, ekliptikaga og‘malik  quyidagicha ifodalanadi:

(5.13)

bu erda T 2000.0 yil epoxasidan boshlab yulian asrlarida o‘tgan vaqt (qarang 2.14). Bu ifoda 2000 yilgacha va undan keyingi bir necha asrlar davomida to‘g‘ri hisoblanadi. Og‘malik 22.1 va 24.5 gradus oralig‘ida 41000 yillik davr bilan tebranib o‘zgaradi. Hozirda og‘malik kamayib bormoqda. Bundan tashqari, qisqa davrli o‘zgarish – nutatsiya ham mavjud.

Quyoshning og‘ishi yil davomida -ε va +ε oralig‘ida o‘zgaradi. Ixtiyoriy vaqt momentida Quyosh Yer sirtining birorta nuqtasida zenitda ko‘rinadi. Bu nuqtaning kenglamasi Quyoshning og‘maligiga teng bo‘ladi. -ε va +ε kenliklarda Quyosh zenitda yiliga bir marta, shuningdek bu kengliklar oralig‘ida yiliga ikki marta ko‘rinadi. Shimoliy yarimsharda agar kenglik 90-δ dan katta bo‘lganda Quyosh ko‘rinmaydi, bu erda δ Quyoshning og‘ishi.

Janubiy kengliklarda 90-ε=66.55 bo‘lganda Quyoshni ko‘rishimiz mumkin. Bu kenglik shimolik qutb aylanasi deyiladi (bu janubiy yarimshar uchun ham o‘rinli). Qutb aylanasi qishki quyoshturishi kuni mobaynida Quyosh gorizontdan pastda bo‘ladigan eng janubiy joy hisoblanadi. Quyoshsiz vaqt uzoq davom etadi. Qutblarda kun va tun davomiyligi yarim yilgacha uzayishi mumkin. Amalda tungi Quyosh hamda quyoshsiz kunlar sonining davomiyligi refraksiya va kuzatuvchining joylashgan o‘rniga bog‘liy hisoblanadi. Chunki refraksiya obyektni gorizontdan balandga ko‘targan holda ko‘rsatadi, shuning uchun tenggi quyoshni qutb aylanasida janubroqda ham kuzatishimiz mumkin. Shu sababli Quyoshni bahorgi va kuzgi tengkunlik kunlarida bir vaqtda ikkita qutbda ham ko‘rishishimiz mumkin.

Yer orbitasi ekssentrisiteti 0.0167 ni tashkil etadi. Quyoshdan uzoqligi 147-152 mln. km atrofida tebranib turadi. Yer orbitasining har xil qismlarida quyoshdan kelayotgan radiatsiya oqimi zichligi turlicha, lekin bu amalda fasllar almashinuviga ta’sir qilmaydi. Shimoliy yarimsharda qishning o‘rtalarida yanvar oyining boshlarida Yer perigeliyda joylashgan bo‘ladi. Fasllar almashinuvi ekliptikaga og‘malik bilan tushuntiriladi.

Quyoshdan kelayotgan energiya uchta faktorga bog‘liq. Birinchidan, birlik yuzaga tushayotgan oqim sina ga proporsional, bu erda a Quyoshning balandligi. Yozda qishga qaraganda balandlik kattaroq qiymatni qabul qilishi mumkin, bu esa birlik yuzaga tushayotgan energiya ko‘proq bo‘lishini bildiradi. Boshqa effekt atmosfera bilan bog‘liq: Quyosh gorizontdan pastda bo‘lganida nurlanish atmosferaning qalin qatlamiga kirib borishi kerak. Bu ekstinksiya kattaligini va sirtdagi nurlanishning kichik ekanligini bildiradi. Uchinchi faktor Quyoshning gorizont pastida bo‘lish vaqti bilan bog‘liq. Quyosh quyi balandligi yoz vaqtidagi kunning uzunligi bilan kompensatsiyalanadi, bu yuqori kengliklarda juda zarurdir. Bu effektlar 5.13 misolda batafsil muhokama qilinadi.

Undan tashqari, Quyosh energiyasi yillik oqimida uzoq muddatli o‘zgarishlar ham bor. Serbiyalik geofizik olim Milyutin Milankovich (1879-1958) 1930 va 1940 yillarda o‘zining muzlik davri nazariyasini e’lon qilgan. Oxirgi 2-3 million yillarda yirik muzlik davri har 100 000 yillik davr bilan takrorlangan. U Yer orbitasi o‘zgarishi (variatsiyasi) ob-havoning uzoq muddatli, ya’ni Milankovich sikli deya ataluvchi davriy o‘zgarishiga olib keladi deb taxmin qilgan. Milankovich ekssentrik, perigeyning yo‘nalishi, og‘malik va pretsessiya sikllari muzlikning 100 000 yillik davriy o‘zgarishi natijasidir deya tasdiqlagan. Pretsessiya sikli 26 000 yil, bahorgi tengkunlik nuqtaga nisbatan perigey yo‘nalishining o‘zgarishi 22 000 yil, ekliptikaning og‘malik davri 41 000 yilni tashkil etadi. Orbita ekssentrisitetining o‘zgarishi to‘liq emas, lekin 100 000 yildan iborat ayrim davrni topish mumkin. Ekssentrisitet 0.005-0.058 oralig‘ida tebranib o‘zgaradi va hozirgi kunda uning qiymati 0.0167 ga teng.

Quyoshdan kelayotgan oqimning yillik miqdori ushbu orbital o‘zgarishlarga bog‘liq va bu effekt yuqori kengliklarda juda sezilarli bo‘ladi. Agar, masalan, ekssentrisitet katta va Yer qishki davrda apogey atroflarida bo‘lsa, qish uzun va sovuq, yoz esa qisqa bo‘ladi. Shunga qaramasdan, nazariyada qarama-qarshiliklar bor, orbital kuchlar orqali iqlim o‘zgarishi yaxshi tushuntirmagan, ehtimol bu muzlik bosishi uchun etarli emas. U erda qor va muz albedosining kuchsiz effekti kabi ijobiy xalqalar ham mavjud. Bu muz ob-havoning sovushi kabi fazoga teskari ravishda ko‘proq radiatsiya qaytarishini bildiradi. Tizim juda xaotik, shuning uchun boshlang‘ich sharoitlardagi kichik o‘zgarishlar oxir oqibat katta farqlarga olib keladi. Ob-havo o‘zgarishiga olib keluvchi boshqa effektlar ham bor.

Kelajakda ham noaniqliklar bor. Ayrim nazariyalar kelgusi 50 000 yilda issiq davr bo‘lishini bashorat qiladi, boshqalari esa iqlim sovishini bashorat qiladi. Antropogen sabablardan biri, parnik gazlar, masalan, karbonat angidrit gazi qisqa davrli iqlim o‘zgarishiga sabab bo‘lishi taxmin qilinadi.

Merkuriy sayyoralar orasida Quyoshga eng yaqini bo‘lib, qadimda rimliklar uni sayohatchilarning panohi, savdo-sotiq xudosi nomi bilan, arablar esa Utorud nomi deb atashgan. Merkuriyning Quyoshdan uzoqligi 0,31 dan to 0,47 astronomik birlikkacha o‘zgarib turadi, o‘rtacha uzoqlikligi esa 58 million kilometrni tashkil qiladi. Merkuriyning diametri 4880 kilometr bo‘lib, uning sirtida tortish kuchi Ernikidan 2,6 marta kam.

Merkuriy o‘z orbitasi bo‘ylab sekundiga o‘rtacha 48 kilometrli tezlik bilan harakatlanib, Kuyosh atrofini 88 kunda to‘la aylanib chiqadi. Qizig‘i shundaki, Quyosh oilasi «kenja»sining bir kuni uning ikki yiliga teng, boshqacha aytganda sayyoraning bir kecha – kunduzi Erning 176 kuniga tengdir.

Merkuriy sirtining kunduzgi o‘rtacha harorati +345 gradusgacha (Selsiy shkalasida) ko‘tarilgani holda, kechasi – 180 gradusgacha pasayadi. Biroq shuni aytish kerakki, sayyora sirtining mayda tuprog‘i issiqlikni yomon o‘tkazganligi tufayli bir necha o‘n santimetr chuqurlikda harorat sirt haroratidan keskin farq qilib, 70 - 90 gradusni tashkil qiladi va juda kam o‘zgaradi.

Merkuriyning relefi va fizik tabiatiga tegishli ma’lumotlarni «qo‘lga kiritish»ning murakkabligi shundaki bu sayyoraning harakat yo‘li doimo Quyoshdan kichik burchak masofada bo‘ladi. Hatto sayyora Quyoshdan eng katta burchakka (29 gradusga yaqin) uzoqlashganda ham Quyoshning yorqin nurlari uni kuzatishga xalaqit qiladi.

1973 yilning oxirlarida sayyora tomon yo‘lga chiqqan «Mariner-10» avtomatik stansiyasi, 1974 yilning 21 sentyabrida Merkuriydan 47 ming 981 kilometrlik masofada o‘tayotib, sayyora sirtining 500 ga yaqin sifatli rasmini oldi. Bu rasmlar kenja sayyora «yuz tuzilishi», jihatidan Oyga juda o‘xshashligini ko‘rsatdi. Oy sirtidagi kabi Merkuriy yuzasi ham meteoritlar zarbidan «momataloq» bo‘lib, turli kattaliklardagi kraterlar bilan qoplanganni «Mariner-10» olgan sayyora «portretlari» dan shundoqqina ko‘rinib turibdi.

Qizig‘i shundaki, garchi ko‘pchilik kraterlarning diametri bir necha o‘nlab kilometrni tashkil qilsa-da, chuqurliklariga ko‘ra ular Oydagi kraterlardan qolishadilar. Biroq kuzatilgan sayyora kraterlari, ularni o‘rovchi tepalik marzalari va markaziy tog‘chalariga ko‘ra, Oy kraterlarini eslatadi. Sayyora yuzidagi bu cho‘tirlik uning hayotida o‘ziga xos «kundalik» bo‘lib, Merkuriy sirtining shakllanish tarixidan hikoya qiladi. Shuningdek, sayyora kraterlarining ayrimlari, Oydagi ba’zi kraterlar kabi radial yo‘nalishda cho‘zilgan yorug‘ nur sistemalari bilan o‘ralgan.

Biroq Merkuriyda kuzatilgan ayrim obyektlar, na Oyda va na qo‘shni sayyoralarda kuzatilmasligi bilan kishi diqqatini o‘ziga tortadi. Bulardan biri-eskarplar deb yuritiluvchi o‘pirilishlar bo‘lib, ularning balandligi 2-3 kilometrgacha etadi. O‘pirilishidan hosil bo‘lgan bunday jarliklarning uzunligi esa bir necha yuz kilometrgacha boradi.

Merkuriy sirt jinslarining zichligi, Oynikiga yaqin (3,0-3,3 g/sm³) bo‘lib, o‘rtacha 5,44 g/sm³ ekanligi, uning markaziy qismida temir yadrosi borligini ko‘rsatadi. Eng kamida bu, Merkuriy markazida silikat jinslar katta bosim ostida metallik holatga o‘tayotganidan darak beradi.

«Mariner-10» sayyoraning siyrak atmosferasi borligini ma’lum qildi. Ma’lum bir sayyorada atmosferaning bo‘lish-bo‘lmasligi, odatda, talay faktorlar bilan aniqlanadi. Biroq bularning ichida sayyoraning sirtida tortish kuchining kattaligi va harorat eng muhim rolni o‘ynaydi. Haroratning ortishi tufayli atmosferani tashkil etgan molekula va atomlarning tartibsiz issiqlik harakatlar ortadi. Oqibatda ma’lum tezlikka erishgan havo molekulalari sayyorani butunlay tark etadi. Xuddi shu sababdan Yer ham har kunda 100 tonnacha vodorodidan «judo» bo‘ladi.